Polska w Zjednoczonej Europie
POLSKA W ZJEDNOCZONEJ EUROPIE
Stosunki polityczne i gospodarcze Polski (a dokładniej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od 1952 r.),z państwami zachodnimi po II wojnie światowej zostały drastycznie ograniczone ze względu na system polityczny narzucony Polsce przez Związek Radziecki. W wymiarze gospodarczym, stosunki te były uwarunkowane członkostwem PRL od 1949 r. w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, skupiającej podporządkowane ZSRR państwa socjalistyczne. RWPG była organizacją opartą na zasadach odmiennych niż zasady wolnorynkowe i aż do początków lat 90. XX wieku stanowiła narzędzie ekonomicznej rywalizacji Związku Radzieckiego z wolnym, demokratycznym światem. Polska Rzeczpospolita Ludowa tak, jak pozostałe państwa Europy Środkowo-Wschodniej znajdujące się w radzieckiej strefie wpływów, przez kilkadziesiąt lat nie mogła prowadzić suwerennej polityki zagranicznej i gospodarczej, a w związku z tym swobodnie rozwijać swoich stosunków z Zachodem. Do zmiany tej niekorzystnej dla Polski sytuacji przyczyniło się dopiero bankructwo komunizmu, rozpad Związku Radzieckiego oraz militarnych struktur Układu Warszawskiego.
1. WSPÓŁPRACA PRL ZE WSPÓLNOTAMI EUROPEJSKIMI
Początki ściślejszej współpracy Polski (PRL) z państwami członkowskimi Wspólnot Europejskich przypadają na drugą połowę lat 80. XX w. Poprawa stosunków z Zachodem stała się możliwa dopiero po zmianach, jakie nastąpiły w kierownictwie Związku Radzieckiego, a konkretnie po śmierci Leonida Breżniewa (10.11.1982 r.) oraz jego następców -Jurija Andropowa (9.02.1984 r.) i Konstantina Czernienki (10.03.1985 r.), zdecydowanych przeciwników reformowania systemu komunistycznego, kontynuujących rządy sowieckie nastawione na konfrontację z Zachodem. 11 marca 1985 r., przywództwo Związku Radzieckiego objął należący do młodszego pokolenia komunistów radzieckich, zwolennik łagodniejszej formy komunizmu, Michaił Gorbaczow. Do podjęcia reform państwa radzieckiego skłoniła Rosjan pogarszająca się sytuacja ekonomiczna zarówno w Kraju Rad, jak i w całym bloku wschodnim, będąca w decydującej mierze następstwem kosztownego wyścigu zbrojeń, w którym uczestniczył Związek Radziecki oraz jego państwa satelickie. Zapoczątkowana przez Gorbaczowa pierestrojka doprowadziła w niedługim czasie do wyraźnego ocieplenia stosunków na linii Wschód−Zachód. Polska, która znajdowała się wówczas w bardzo trudnej sytuacji gospodarczej, również potrzebowała reform. Duża część najwyższych władz PRL przyjęła z zadowoleniem poprawę stosunków z zachodem, licząc na ożywienie kontaktów gospodarczych z państwami kapitalistycznymi, w tym z państwami członkowskimi Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Współpraca ta, szczególnie zaś pomoc gospodarcza Zachodu, na którą wówczas bardzo liczono, były jedynym ratunkiem dla przeżywającej głęboki kryzys gospodarki PRL.
Podstawowe znaczenie w stosunkach Polski (PRL) z państwami zachodnimi przed 1989 r. odgrywały sprawy handlowe. Rozwijanie współpracy gospodarczej z państwami członkowskimi EWG było utrudnione, z jednej strony przez stan ówczesnych stosunków politycznych między Wschodem i Zachodem, z drugiej zaś strony za sprawą zasadniczych rozbieżności natury systemowej, ekonomicznej między EWG i RWPG. Dodatkowym utrudnieniem we wzajemnych kontaktach był brak oficjalnego porozumienia między wymienionymi organizacjami gospodarczymi, w związku z czym nie mogło być mowy o planowej i efektywnej współpracy. Stosunki gospodarcze PRL oraz pozostałych państw socjalistycznych z państwami kapitalistycznymi aż do końca II połowy lat 80. XX w., odzwierciedlały chłodne relacje między Wschodem i Zachodem epoki zimnowojennej. Pierwsze umowy dotyczące współpracy handlowej PRL z państwami członkowskimi Wspólnot Europejskich zawarto w drugiej połowie lat 60. XX w. Obejmowały one eksport niektórych towarów do państw Europy Zachodniej, a w szczególności artykułów rolnych 1. W kolejnej dekadzie nastąpiły istotne zmiany w stosunkach handlowych PRL z EWG na skutek wprowadzenia przez Wspólnoty od 1 stycznia 1975 r. jednolitej polityki handlowej wobec państw socjalistycznych. Polityka ta znalazła się w gestii Komisji Wspólnot mającej reprezentować w tej dziedzinie wszystkie państwa członkowskie EWG 2. Wspólnoty Europejskie proponowały wynegocjowanie umów handlowo-gospodarczych z poszczególnymi państwami socjalistycznymi, na co nie chciał się zgodzić Związek Radziecki. Różnice stanowisk dotyczące zasad współpracy między wskazanymi organizacjami gospodarczymi pogłębiło militarne zaangażowanie się Związku Radzieckiego w długą i kosztowną wojnę w Afganistanie (1979 r.). Wydarzenia w 1980 i 1981 r. w Polsce pokazały, że w bloku wschodnim istnieją zarzewia poważnego kryzysu politycznego i społecznego. Próba stłumienia przez władze PRL demokratycznych aspiracji polskiego społeczeństwa, którą był wprowadzony 13 grudnia 1981 r. stan wojenny, pogorszyła i tak nie najlepsze stosunki między Wschodem i Zachodem. 23 grudnia 1981 r. Prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Ronald Reagan wprowadził ograniczone sankcje gospodarcze wobec PRL 3.
Przywódcy Wspólnot Europejskich bacznie przyglądali się rozwojowi sytuacji politycznej w Polsce. Po wprowadzeniu stanu wojennego, nastroje społeczne w kolejnych latach uległy względnemu uspokojeniu. Na krótki czas osłabło też zainteresowanie Polską na Zachodzie. Powróciło ono ze zdwojoną siłą w drugiej połowie dekady w związku z pierestrojką, a także na skutek pogarszającej się drastycznie sytuacji gospodarczej kraju, na co znacząco wpływały zastosowane przez USA sankcje wobec PRL. Sankcje kierowane były wprawdzie przeciwko komunistycznym władzom PRL, ale w praktyce godziły w pogrążoną w głębokim kryzysie gospodarkę , a tym samym w polskie społeczeństwo. Przełamanie izolacji Polski na arenie międzynarodowej zbiegło się z ociepleniem stosunków politycznych między Wschodem i Zachodem oraz normalizacją stosunków gospodarczych między EWG i RWPG. Na posiedzeniach Parlamentu Europejskiego oraz Rady Wspólnot w dniu 24 października 1985 r. oraz 27 października 1986 r., Wspólnoty uzgodniły ostatecznie cele swojej dalszej polityki wobec państw bloku wschodniego. Współpraca między organizacjami EWG i RWPG miała się odtąd odbywać równolegle z zacieśnianiem stosunków Wspólnot z poszczególnymi państwami obozu socjalistycznego 4. Komisarz Willy de Clercq zaproponował, aby współpraca gospodarcza z państwami socjalistycznymi opierała się na zasadzie dyferencjacji i była dostosowywana do możliwości poszczególnych krajów. 11 grudnia 1986 r. Parlament Europejski opowiedział się za zrewidowaniem dotychczasowych stosunków z PRL, proponując otwarcie negocjacji w sprawie szerokiego porozumienia dotyczącego wzajemnej współpracy i to nie tylko w wymiarze gospodarczym 5. W lutym 1987 r. Stany Zjednoczone zniosły ostatnie z sankcji gospodarczych nałożonych na PRL w 1981 r.
Zainicjowana przez nowe kierownictwo Związku Radzieckiego pierestrojka umożliwiła przywódcom świata zachodniego zmianę dotychczasowej polityki zarówno wobec ZSRR, jak i jego państw satelickich. Miało to szczególnie znaczenie w obliczu narastających problemów gospodarczych w obozie socjalistycznym. Sytuacja ekonomiczna Polski dramatycznie pogarszała się „gospodarka była w stanie ruiny -puste półki w sklepach, szalejąca inflacja, całkowita dezorganizacja finansów publicznych i katastrofalne zadłużenie zewnętrzne” 6. Polskie przedsiębiorstwa nastawione były wówczas przede wszystkim na współpracę z odbiorcami towarów z państw socjalistycznych, były więc prawie całkowicie uzależnione od rynku RWPG. Rozpad bloku komunistycznego i jego struktur gospodarczych pod koniec lat 80. XX w. oznaczał dramatyczne pogorszenie się sytuacji oraz upadek wielu polskich przedsiębiorstw. Ówczesne władze PRL zdawały sobie sprawę z tych trudności oraz z konieczności dokonania daleko idących zmian w ustroju oraz polityce gospodarczej państwa. Pod koniec lat 80. większość kierownictwa rządzącej ciągle jeszcze krajem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, zdawała sobie sprawę z tego, że wszelkie próby naprawiania systemu socjalistycznego są bezcelowe i wraz z upływającym czasem mogą jedynie pogarszać sytuację gospodarczą państwa 7. Potrzebne były radykalne posunięcia reformatorskie, a nie tylko powierzchowne zmiany bankrutującego systemu politycznego i gospodarczego. Jedyną szansą dla przeżywającej głęboki kryzys gospodarki PRL była jej gruntowna przebudowa, odejście od modelu gospodarki centralnie sterowanej, oparcie się na zdrowych zasadach wolnorynkowych oraz nawiązanie bliskiej współpracy z rozwiniętymi państwami Zachodu.
Rozpoczęcie systemowych reform w Polsce, która od blisko pół wieku była państwem rządzonym w sposób totalitarny oraz niemal całkowicie uzależnionym od Związku Radzieckiego, musiało zaczekać na odpowiedni klimat polityczny, a dokładniej na ocieplenie stosunków między Wschodem i Zachodem, do którego doszło dopiero pod koniec lat 80. XX w. na fali pierestrojki Michaiła Gorbaczowa. Negocjacje między EWG i RWPG zakończyły się 25 czerwca 1988 r. podpisaniem w Luxemburgu przez przedstawicieli obu organizacji -Wspólnej Deklaracji 8. Był to dokument o doniosłym znaczeniu politycznym. Deklaracja luksemburska oznaczała zasadniczy zwrot w dotychczasowych stosunkach konkurujących ze sobą organizacji gospodarczych, które reprezentowały odmienne systemy polityczne i ekonomiczne. Wspólna Deklaracja ustanowiła oficjalne stosunki pomiędzy EWG i RWPG. Podpisanie porozumienia przywitano z wielkimi nadziejami we wszystkich państwach socjalistycznych. Nie uregulowane do tej pory stosunki między wymienionymi organizacjami gospodarczymi były największą przeszkodą w rozwijaniu harmonijnej, mogącej przynosić wzajemne korzyści współpracy (oficjalne stosunki dyplomatyczne PRL nawiązała z EWG 20 września 1988 r.). Według ówczesnego Przewodniczącego Komisji Wspólnot, Jacquesa Delorsa, porozumienie z Luxemburga kończyło specyficzny rozdział w powojennej historii Europy, w którym stosunki między państwami zachodnimi, a ich sąsiadami ze środkowej i wschodniej części Starego Kontynentu w praktyce nie istniały. Podpisując porozumienie, przedstawiciele RWPG uznali ostatecznie Wspólnoty Europejskie zarówno pod względem terytorialnym, jak i posiadanych przez nie kompetencji.
W grudniu 1988 r. Komisja Wspólnot zwróciła się do Rady o zgodę na rozpoczęcie negocjacji dotyczących nawiązania ściślejszej współpracy gospodarczej z Polską. Komisja opowiedziała się wtedy za ograniczonym porozumieniem handlowym (zakładającym jedynie wzajemną liberalizację handlu) 9. Po niespełna dwóch miesiącach, 20 lutego 1989 r., Rada Wspólnot Europejskich upoważniła Komisję do oficjalnego rozpoczęcia negocjacji z Polską Rzeczpospolitą Ludową w sprawie porozumienia dotyczącego handlu oraz współpracy gospodarczej. Komisja nie była wówczas zadowolona z tempa oraz skali wprowadzanych w Polsce reform politycznych i gospodarczych. Jeszcze na rok przed podpisaniem porozumienia, jej urzędnicy obstawali za zawarciem z Polską jedynie ograniczonego porozumienia handlowego. Zupełnie inaczej wyglądała podpisana 26 września 1988 r. umowa handlowo-gospodarcza EWG z rządem Węgier, będąca pierwszym, szerokim porozumieniem gospodarczym zawartym przez Wspólnoty z państwem socjalistycznym. Umowa ta stała się porozumieniem modelowym, wzorcem dla późniejszych umów tego typu zawieranych z pozostałymi państwami obozu socjalistycznego, w tym także z Polską . Przedstawiciele Wspólnot dość długo nie chcieli się zgodzić, aby umowa, którą zamierzano zawrzeć z PRL, miała podobny zakres do umowy węgierskiej. Proces demokratyzacji kraju, a także wprowadzane reformy gospodarcze sprawiły jednak, że wątpliwości urzędników Komisji szybko przestały być zasadne.
Przełomowym rokiem w najnowszej historii Polski, w tym także dla transformacji politycznej i gospodarczej kraju, okazał się rok 1989 r. w którym przeprowadzono pierwsze w powojennej historii kraju wolne wybory (4VI i 18 VI) 10. Oprócz intensyfikacji wymiany handlowej, równie ważne dla Wspólnot Europejskich było finansowe wsparcie procesu polskiej transformacji ustrojowej. Nie można zapominać, że zarówno Polska, jak i pozostałe państwa obozu socjalistycznego, znajdowały się ciągle pod silnym wpływem Związku Radzieckiego. Ostatnie oddziały Armii Radzieckiej wycofano z Polski 16 września 1993 r. Szefowie dyplomacji państw członkowskich Wspólnot Europejskich przyglądając się rozwojowi wypadków politycznych w PRL zadecydowali ostatecznie o rozszerzeniu współpracy z Polską. Po przeprowadzeniu wolnych wyborów w czerwcu 1989 r. Polska otworzyła w Brukseli Przedstawicielstwo Dyplomatyczne przy Wspólnotach Europejskich (lipiec 1989 r., pierwszym ambasadorem został Jan Kułakowski). W takich warunkach negocjacje dotyczące umowy handlowo-gospodarczej z EWG szybko dobiegły końca. 19 września 1989 r. podpisano w Warszawie długo oczekiwaną, kluczową dla przemian politycznych i gospodarczych w kraju -Umowę pomiędzy Polską Rzeczpospolitą Ludową i Europejską Wspólnotą Gospodarczą w Sprawie Handlu oraz Współpracy Handlowej i Gospodarczej. Umowa dała początek normalnej, nie obciążonej już względami natury politycznej oraz ideologicznej współpracy ze Wspólnotami Europejskimi. Umowa pomiędzy PRL i EWG, a także zapoczątkowany przez porozumienie Okrągłego Stołu proces transformacji politycznej i gospodarczej Polski, wytyczyły ostatecznie kierunek przemian, który doprowadził do zmiany ustroju państwa polskiego i nawiązania przez Polskę ścisłej współpracy ze państwami Zachodu.
2. UKŁAD STOWARZYSZENIOWY
Po raz pierwszy kwestia stowarzyszenia państw Europy Środkowo-Wschodniej ze Wspólnotami Europejskimi pojawiła się oficjalnie podczas obrad Rady Europejskiej w Strasburgu w dn. 8 – 9 grudnia 1989 r. Przedstawiciele Wspólnot stwierdzili wówczas, że „Wspólnota podjęła i będzie podejmować niezbędne decyzje mające na celu wzmocnienie współpracy z narodami aspirującymi do wolności, demokracji i postępu oraz z państwami, które chcą, aby u ich podstaw leżały takie zasady, jak demokracja, pluralizm i rządy prawa. Wspólnota będzie wspierała -uznano-niezbędne reformy gospodarcze wszystkimi środkami, które leżą w jej dyspozycji i będzie kontynuować analizę formuły stowarzyszenia z państwami, które podążają ścieżką reform gospodarczych i politycznych” 11. 20 stycznia 1990r., na posiedzeniu ministrów spraw zagranicznych Dwunastki w Dublinie, potwierdzono decyzję o pogłębieniu stosunków politycznych i gospodarczych z przodującymi w demokratycznych reformach państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Komisja Wspólnot została zobowiązana do wypracowania w najbliższej przyszłości konkretnych rozwiązań w tej dziedzinie. Uznano, że zawierane wówczas umowy dotyczące współpracy handlowej i gospodarczej z poszczególnymi państwami obozu socjalistycznego, będą punktem wyjścia dla ściślejszej współpracy nowego rodzaju, w tym także dla porozumień o charakterze stowarzyszeniowym 12. Komisja nie sprecyzowała warunków na jakich Wspólnoty Europejskie gotowe były zawrzeć umowy stowarzyszeniowe z państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Przywódcy Wspólnot dali do zrozumienia zainteresowanym państwom, że ewentualne umowy stowarzyszeniowe nie są gwarancją przyszłego członkostwa we Wspólnotach. Miały być one dostosowane do ich ówczesnych możliwości gospodarczych oraz miały się wiązać z postępami w demokratyzacji życia publicznego w tych państwach 13.
Wstępny projekt umowy stowarzyszeniowej został przygotowany przez Komisję Wspólnot w sierpniu 1990 r. Planowano, że na początek będzie ona zawarta z trzema przodującymi w reformach państwami, tj. z Węgrami, Polską i Czechosłowacją. Tym razem Komisja precyzyjnie określiła cele umów stowarzyszeniowych. Miały one służyć m.in.:
1. Budowaniu klimatu wzajemnego zaufania i stabilności umożliwiającego skuteczne wdrażanie reform.
2. Włączaniu się państw Europy Środkowo-Wschodniej w proces integracji europejskiej.
3. Budowaniu odpowiedniego klimatu sprzyjającego rozwijaniu stosunków handlowych.
4. Budowaniu fundamentów dla finansowej współpracy państw stowarzyszonych ze Wspólnotami.
5. Lepszej wymianie informacji dot. różnych dziedzin życia gospodarczego, społecznego oraz kulturalnego 14.
Na tym etapie współpracy przywódcy Wspólnot ciągle jeszcze podkreślali, że celem projektowanych umów stowarzyszeniowych nie jest członkostwo zainteresowanych państw we Wspólnotach Europejskich. Po przyjęciu 18 marca 1990 r. przez Radę Wspólnot rozstrzygnięć upoważniających Komisję do podjęcia negocjacji dotyczących układów stowarzyszeniowych, rozpoczęły się oficjalne rozmowy z przedstawicielami państw kandydujących, tj. z Polską, Węgrami i Czechosłowacją. Negocjacje z każdym z nich trwały jeden rok i były trudne zarówno dla Strony wspólnotowej, jak i dla młodych demokracji wschodnioeuropejskich „Wspólnota musiała wyjść naprzeciw prośbom państw Europy Środkowej poprzez wysunięcie korzystniejszych propozycji dla tych państw. Wspólnota musiała przełożyć swoje polityczne deklaracje poparcia dla nowych demokracji w Europie Środkowej na konkretne działania w ramach współpracy politycznej i gospodarczej” 15. Poważne trudności w negocjowaniu umów stowarzyszeniowych czyniły przez pewien czas najmłodsze państwa członkowskie Wspólnot, Hiszpania i Portugalia (od 1986 r.), które obawiały się konkurencji ze strony młodych demokracji wschodnioeuropejskich.
Polska, Węgry i Czechosłowacja od początku traktowały proponowane im umowy stowarzyszeniowe jako etap przejściowy na drodze do pełnego członkostwa we Wspólnotach Europejskich. Pod ich naciskiem Wspólnoty zdecydowały się w końcu zrewidować swoje bardzo ostrożne stanowisko w kwestii przyjęcia w przyszłości nowych państw członkowskich. 15 kwietnia 1991 r., Rada, w porozumieniu z Komisją, zgodziły się na zapis w preambule układów stowarzyszeniowych, iż ostatecznym celem państw byłego obozu socjalistycznego jest członkostwo we Wspólnotach 16. Wspólnoty Europejskie miały pomóc tym państwom osiągnąć w przyszłości wskazany cel 17.
Podczas negocjowania wszystkich układów stowarzyszeniowych pojawiały się liczne problemy, których rozwiązywanie wydłużało proces negocjacyjny 18. Istotnym problemem negocjacyjnym dla Polski była kwestia protokołu finansowego, o który Strona polska usilnie zabiegała, mając nadzieję, że zostanie dołączony do umowy stowarzyszeniowej w formie aneksu. Protokół taki miał instytucjonalizować pomoc udzielaną przez Wspólnoty Polsce, określać jej główne dziedziny oraz niezbędną skalę. Przedstawiciele Wspólnot nie chcieli jednak wtedy konkretyzować swojego wsparcia finansowego dla państw środkowoeuropejskich, w tym dla Polski, i dlatego ograniczyli się jedynie do ogólnikowych wzmianek na ten temat. Wraz z rozpoczęciem przez Stronę polską negocjacji w sprawie umowy stowarzyszeniowej, w styczniu 1991 r., ustanowiony został Pełnomocnik Rządu do Spraw Integracji Europejskiej oraz Pomocy Zagranicznej, mający działać w strukturze Urzędu Rady Ministrów. Bezpośredniego wsparcia miały mu udzielać specjalnie do tego powołane -Biuro do Spraw Integracji Europejskiej oraz Biuro do Sprawa Pomocy Zagranicznej. Pełnomocnikiem Rządu ds. Integracji Europejskiej został Jacek Saryusz-Wolski. Jego podstawowym zadaniem było czuwanie nad realizacją kluczowych dla integracji Polski ze Wspólnotami zadań , a zwłaszcza harmonizowania i koordynowania procesów adaptacyjnych oraz integracyjnych, z i ich kontrolą, budową zaplecza instytucjonalnego, koordynowaniem pozyskiwania i wykorzystywania zagranicznej pomocy finansowej dla Polski.
Umowa stowarzyszeniowa (Układ Europejski) była decydującym krokiem na drodze Polski do członkostwa we Wspólnotach Europejskich i Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 238 (obecnie 310) Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, Wspólnota mogła zawierać z jednym lub z większą liczbą państw, ewentualnie organizacji międzynarodowych, umowy ustanawiające stowarzyszenie oraz obejmujące z tego tytułu dwustronne prawa, obowiązki, wspólne działania, a także stosowne procedury. Wspólnota Europejska zdecydowała się podpisać układy europejskie z trzema państwami jednocześnie. Stowarzyszenie wymienionych państw ze Wspólnotami stało się możliwe po spełnieniu przez kandydatów fundamentalnych warunków integracji, przede wszystkim na skutek ugruntowania demokratycznego systemu rządów oraz zaprowadzenia gospodarki wolnorynkowej. Układ Europejski ustanawiający Stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, a także układy -węgierski i czeski, zostały podpisane w Brukseli w dniu 16 grudnia 1991 r. Układ został ratyfikowany przez Polskę 4 lipca 1992 r. (Dz.U. 1992, nr 60, poz. 302) i wszedł w życie w całości po zatwierdzeniu przez Parlament Europejski oraz ratyfikacji przez parlamenty państw członkowskich Wspólnot/ Unii Europejskiej w dniu 1 lutego 1994 r. (Dz. U. 1994, nr 11, poz. 39). Wraz z układami podpisano także przejściowe porozumienia handlowe (Interim Agreement), mające obowiązywać do chwili wejścia w życie układów europejskich z początkiem lutego 1994 r. Umowa przejściowa, a dokładniej -część handlowa polskiego Układu Europejskiego, weszła w życie 1 marca 1992 r. 19.
Układy Europejskie, po raz pierwszy w historii powojennych stosunków państw Europy Środkowo-Wschodniej z państwami zachodnioeuropejskimi, zawierały oprócz kwestii handlowych i gospodarczych także postanowienia dotyczące dialogu politycznego. Rozwijanie dialogu politycznego ze Wspólnotami było naturalną konsekwencją zbliżania się Polski, Węgier i Czechosłowacji do zachodnich standardów prawnych, instytucjonalnych oraz wolnorynkowego systemu gospodarczego, co stało się możliwe dopiero po upadku komunizmu i rozpadzie bloku wschodniego. Uznano, że „Podstawowym warunkiem przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej) jest dostosowanie zasad jej ustroju gospodarczego oraz mechanizmów ich realizacji do generalnych założeń ustrojowych Wspólnot i ich państw członkowskich. W płaszczyźnie ustrojowo-gospodarczej dotyczyło to kwestii relacji: państwo – gospodarka, w tym określenia granic i instrumentów państwowej polityki gospodarczej” 20. Jak stwierdził szef Przedstawicielstwa Wspólnot Europejskich w Polsce, Aleksander H. Dijckmeester, bezpośrednio po podpisaniu przez Polskę Układu Europejskiego „Dla kół międzynarodowego biznesu i finansjery jest to bez wątpienia, bardzo ważny, pozytywny sygnał, że Polska staje się stopniowo częścią świata zachodniego […] tworzy się bardziej sprzyjający klimat dla zachodniego biznesu w Polsce” 21. Istotnym warunkiem integracji demokracji wschodnioeuropejskich ze Wspólnotami Europejskimi była też zdolność do prowadzenia przez te państwa polityki zagranicznej oraz bezpieczeństwa zgodnej z wytycznymi Wspólnot.
3. CZŁONKOSTWO W UNII EUROPEJSKIEJ
Od samego początku transformacji ustrojowej w Polsce, nowe, demokratyczne władze, nie wahały się głośno wyrażać aspiracji związanych z pragnieniem uzyskania w przyszłości przez Polskę pełnego członkostwa w politycznych i ekonomicznych strukturach Wspólnot Europejskich. Wyrazem tego stał się jeden z zapisów Preambuły Układu Europejskiego, w którym wyraźnie stwierdzono, że „końcowym celem Polski jest członkostwo we Wspólnotach, a Stowarzyszenie […] pomoże Polsce osiągnąć ten cel”. Układ stowarzyszeniowy wytyczył drogę Polski do członkostwa we Wspólnotach Europejskich i Unii Europejskiej. Wszystkie kolejne rządy polskie, począwszy od pierwszego, demokratycznego rządu Premiera Tadeusza Mazowieckiego, bez względu na przeważające w nich opcje polityczne, konsekwentnie zmierzały do urzeczywistnienia tego celu. Pełna integracja ze Wspólnotami Europejskimi i Unią Europejską była jedyną, realną szansą na pomyślne zakończenie transformacji ustrojowej w Polsce oraz na zbudowanie przyjaznego dla obywateli, dostatniego i demokratycznego państwa.
W niedługim czasie od wejścia w życie części handlowej Układu Europejskiego, we wrześniu 1992 r., państwa tzw. Grupy Wyszehradzkiej (Polska, Węgry i Czechosłowacja), wystąpiły ze śmiałym memorandum manifestującym ich dążenie do uzyskania członkostwa we Wspólnotach Europejskich oraz rodzącej się wówczas Unii Europejskiej. W Memorandum Wyszehradzkim stwierdzono m.in., że: „Układy Europejskie są solidnym fundamentem stopniowej integracji naszych trzech państw ze Wspólnotami. […] Nasze rządy oczekują potwierdzenia, że nasz cel -pełna integracja- jest również celem samych Wspólnot, ze wszystkimi tego politycznymi i gospodarczymi konsekwencjami” 22. Sygnatariusze memorandum wyrazili wspólną wolę ubiegania się o członkostwo w Unii Europejskiej do końca ówczesnej dekady, wzywając jednocześnie przywódców Wspólnot, aby „[…] odpowiedzieli na -ich- wysiłki, poprzez jasne stwierdzenie, że integracja […] gospodarek, społeczeństw, prowadząca do członkostwa we Wspólnotach, jest również celem samych Wspólnot” 23. Memorandum Wyszehradzkie miało przypomnieć przedstawicielom Wspólnot Europejskich, o wkładzie wymienionych państw w odbudowę demokratycznych struktur w Europie Środkowo-Wschodniej. Niezmiernie istotny był fakt, że z memorandum wystąpiły wspólnie Polska, Węgry i Czechosłowacja, co jeszcze bardziej podkreśliło ich determinację w dążeniu do pełnej integracji ze Wspólnotami Europejskimi. Pod wpływem jednoznacznego stanowiska krajów stowarzyszonych Wspólnoty Europejskie podjęły na szczycie Rady Europejskiej w Kopenhadze, w dn. 21─22 czerwca 1993 r., doniosłą decyzję dotyczącą ich przyszłego rozszerzenia o państwa byłego bloku wschodniego, stwierdzając, że ich „Przystąpienie nastąpi niezwłocznie po przyjęciu zobowiązań wynikających z członkostwa w drodze spełnienia warunków ekonomicznych i politycznych” 24.
Decyzja Rady Europejskiej w Kopenhadze nie oznaczała natychmiastowego rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych z państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Była ona jednak decyzją o charakterze fundamentalnym dla przyszłości Wspólnot oraz integracji europejskiej. W niedalekiej przyszłości ustalenia kopenhaskie zaowocowały przyjęciem harmonogramu dostosowań zarówno dla Unii Europejskiej i jej instytucji, jak i dla państw stowarzyszonych ubiegających się o członkostwo we Wspólnotach. Do rozszerzenia musiały przygotować się w pierwszej kolejności Wspólnoty. Europejskie.
Układ Europejski wszedł w życie 1 lutego 1994 r . Kilka tygodni później, 8 kwietnia 1994 r., minister spraw zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej, Andrzej Olechowski, złożył w Atenach na ręce przedstawicieli Prezydencji Greckiej wniosek w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Złożenie wniosku akcesyjnego otworzyło ostatni etap na drodze Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. W konsekwencji ustaleń kopenhaskich, na szczycie Rady Europejskiej w Essen, w dn. 8-9 grudnia 1994 r., przyjęto strategię przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej dla państw stowarzyszonych, wśród których znajdowała się także Polska. Rada Europejska zobowiązała wówczas Komisję do sporządzania corocznych raportów z realizacji tego planu, a także do analizowania skutków planowanego rozszerzenia dla samej Unii Europejskiej. Pomimo ciągle jeszcze ogólnikowych stwierdzeń dotyczących przyjęcia nowych członków przez Wspólnoty, ich przedstawiciele wyrazili wówczas wolę intensyfikacji wzajemnych kontaktów oraz poszukiwania nowych form współdziałania z państwami stowarzyszonymi w ramach tzw. dialogu strukturalnego. Miał on, jak zakładano, wesprzeć procesy dostosowawcze w państwach kandydujących. Po spotkaniu Rady Europejskiej w Essen, Komisja Europejska przystąpiła do prac nad dokumentem mającym określić priorytety w dostosowaniu prawa polskiego do prawa wspólnotowego. Dokumentem tym była tzw. Biała Księga Komisji Europejskiej 25. Biała Księga została przyjęta na szczycie Rady Europejskiej w Cannes w dn. 26─27 czerwca 1995 r. Dokument ten miał pomóc państwom stowarzyszonym w ich przygotowaniach do członkostwa w Unii Europejskiej. Na podstawie Białej Księgi oraz przeprowadzonych wówczas wnikliwych analiz określających stopień harmonizacji prawa polskiego z prawem wspólnotowym (acquis communautaire), opracowany został –Harmonogram Białej Księgi Komisji Europejskiej w Sprawie Integracji z Jednolitym Rynkiem Unii Europejskiej. Podczas szczytu Rady Europejskiej w Madrycie, w dn. 15─16 grudnia 1995 r., Rada Europejska zwróciła się do Komisji z prośbą o przygotowanie opinii w sprawie wniosków akcesyjnych złożonych przez państwa stowarzyszone. Zredagowana w konsekwencji tego opinia Komisji (tzw. avis) zapoczątkowała formalnie postępowanie Unii Europejskiej w kwestii akcesyjnej. Avis Komisji zawierał m.in. informacje dotyczące procesu demokratyzacji życia publicznego w Polsce, reform gospodarczych i kondycji polskiej gospodarki, realizacji polityki makroekonomicznej oraz dostosowania polskiego systemu prawnego do prawa wspólnotowego 26.
Na kolejnym szczycie Rady Europejskiej, który odbył się we Florencji, w dn. 21─22 czerwca 1996 r., kwestia przyszłego rozszerzenia Unii Europejskiej nie była w ogóle przedmiotem obrad. Podobnie było podczas szczytu Rady Europejskiej w Dublinie, w dn. 13─14 grudnia 1996 r. Na spotkaniach tych nawiązano jedynie do ówczesnego stanu stosunków z państwami kandydującymi oraz zobowiązano się do przyśpieszenia prac nad wprowadzeniem w życie strategii przedakcesyjnej. W Traktacie Amsterdamskim, przyjętym na szczycie Rady Europejskiej w Amsterdamie w dn. 16─17 czerwca 1997 r., zamieszczona została długo oczekiwana przez państwa kandydujące deklaracja w sprawie rozszerzenia Unii Europejskiej. W Traktacie ustalono, że negocjacje akcesyjne z państwami kandydującymi, w tym z Polską, rozpoczną się na początku 1998 r.
16 lipca 1997 r. Komisja Europejska przedstawiła w Parlamencie Europejskim swoją opinię (avis) dotyczącą przygotowań Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. Polska określona została jako jedno z wiodących w tej dziedzinie państw kandydujących, tj. najlepiej przygotowanych do spełnienia warunków członkostwa w Unii Europejskiej. Komisja uznała, że Polska jest państwem o stabilnej demokracji, gwarantującym rządy prawa oraz poszanowanie dla praw człowieka. Polska gospodarka została uznana za funkcjonującą gospodarkę rynkową, mogącą sprostać wyzwaniom konkurencji oraz sił rynkowych w dłuższej perspektywie czasowej. Opinia dotycząca możliwości implementacji przez Polskę prawa wspólnotowego była również pozytywna w ówczesnej ocenie Komisji Europejskiej. Oficjalne rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych Polski z Unią Europejską nastąpiło 31 marca 1998 r. w Brukseli, podczas spotkania Międzyrządowej Konferencji Akcesyjnej. Ze Strony polskiej w uroczystości uczestniczył minister spraw zagranicznych RP Bronisław Geremek.
Negocjacje akcesyjne Polski z Unią Europejską trwały blisko 4 lata i obejmowały 5 etapów:
I. Przegląd prawa krajowego (tzw. screening) pod kątem jego zgodności z prawem wspólnotowym (acquis).
II. Formowanie stanowisk negocjacyjnych.
III. Właściwe negocjacje w oparciu o ustalone stanowiska negocjacyjne.
IV. Przygotowanie Traktatu akcesyjnego.
V. Ratyfikacja Traktatu akcesyjnego przez państwa członkowskie Unii Europejskiej.
Dzięki staraniom Strony polskiej oraz jej głównego negocjatora, Jana Kułakowskiego, udało się połączyć dwa pierwsze etapy negocjacji akcesyjnych i przeprowadzić je w tym samym czasie, przez co skróceniu uległy całe negocjacje akcesyjne. Negocjacje z państwami kandydującymi zakończono 13 grudnia 2002 r. 27. 9 kwietnia 2003 r. zgodę na podpisanie Traktatu akcesyjnego wyraził Parlament Europejski, a 14 kwietnia Rada Unii Europejskiej ostatecznie zaakceptowała wnioski akcesyjne państw kandydujących.
16 kwietnia 2003 r., przedstawiciele państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 10 nowych państw przystępujących do Wspólnoty, podpisali w Atenach Traktat akcesyjny. Na mocy Traktatu ateńskiego, z dn. 1 maja 2004 r., Polska stawała się pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej. Ze Strony Polskiej Traktat akcesyjny podpisali -Premier Rządu RP Leszek Miller oraz Minister Spraw Zagranicznych RP Włodzimierz Cimoszewicz. Podpisy złożone zostały w obecności Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, Aleksandra Kwaśniewskiego. Procedurę akcesyjną dopełniło referendum krajowe, przeprowadzone w dn. 7─8 czerwca 2003 r. W referendum Polacy zdecydowanie opowiedzieli się za przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej 28.
1. Zob. E. Kawecka-Wyrzykowska, Stosunki Polski ze Wspólnotami Europejskimi od 1989 roku, Warszawa: SGH/ Instytut Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych 1997, s. 4.
6. D. K. Rosati, Polska droga do rynku, Warszawa: Polskie Wydaw. Ekonom. 1998, s. 15.
7. Zob. L. Balcerowicz, Wolność i Rozwój. Ekonomia Wolnego Rynku, Kraków: Wydawn. „Znak” 1995, s. 381-385