Gospodarka oparta na wiedzy
GOSPODARKA OPARTA NA WIEDZY
1. ISTOTA GOW
2. DETERMINANTY ROZWOJU GOSPODARKI OPARTEJ NA WIEDZY
3. INNOWACYJNE REGIONY DROGĄ DO NOWEJ GOSPODARKI
4. PREKURSORZY NOWEJ GOSPODARKI
Powstawanie nowego typu gospodarki, określanej mianem Gospodarki Opartej na Wiedzy (ang. knowledge-based economy, inne popularne określenia: new economy, kowledge-driven economy, digital economy, network economy) jest jednym z ciekawszych zjawisk obserwowanych we współczesnym świecie. Jest to doniosła w swoich skutkach reorientacja współczesnej gospodarki, polegającą na stopniowym przechodzeniu od gospodarki materiałochłonnej, do gospodarki opartej na informacji i wiedzy. W jej wyniku, dotychczasowe konkurowanie państw i regionów poprzez ich zasoby materialne jest powoli zastępowane konkurowaniem poprzez zasoby niematerialne, a zwłaszcza poprzez kapitał ludzki, wiedzę oraz nowe technologie. O szansach rozwoju w coraz większym stopniu decydować będzie ludzki potencjał intelektualny oraz wiedza związana z najnowszymi osiągnięciami współczesnej nauki. Budowa nowej gospodarki, w której kluczową rolę odgrywają innowacje, staje się w XXI wieku podstawowym wyzwaniem dla państw i regionów, których celem jest osiągnięcie wysokiego poziomu rozwoju oraz konkurencyjności. Zdaniem wybitnego amerykańskiego ekonomisty, Paula Michaela Romera (1955-), profesora Uniwersytetu Stanforda, podstawowe znaczenie dla współczesnej gospodarki mają nie tyle czynniki materialne (hardware),
Termin -Gospodarka Oparta na Wiedzy (ang. Knowledge-Based Economy), a także stosowane z nim zamiennie inne terminy ("nowa gospodarka" -new economy, "gospodarka cyfrowa" -digital economy, "gospodarka sieciowa" -network economy), wiążą się z pojęciem „społeczeństwa informacyjnego", które pojawiło się w latach 70. XX w. i nawiązywało do słynnej teorii fal technologicznych wybitnego amerykańskiego socjologa i futurologa, Alvina Tofflera (1928-). 3 Kluczowym elementem teorii Tofflera jest technologia. Koncepcja fal technologicznych odnosi się do przełomowych wynalazków wdrażanych przez człowieka na przestrzeni dziejów. Toffler rozpatruje historię ludzkości w kontekście trzech następujących po sobie faz -fal technologicznych:
I─sza fala, fala agrarna, której początek wiąże się z pojawieniem ok. 10000 lat temu wynalazków i umiejętności związanych z rolnictwem oraz upowszechniającym się osiadłym trybem życia ludzi.
II─ga fala, fala przemysłowa, związana z dwoma szczególnymi wynalazkami epoki nowożytnej -wynalazkiem druku oraz maszyny parowej, charakteryzująca się wytwarzaniem wielkiej ilości stali, produkcją energii elektrycznej, nieograniczonym wykorzystywaniem kopalnych surowców energetycznych, wprowadzeniem nowych środków transportu (w tym komunikacji masowej) oraz wprowadzeniem standaryzacji i uniformizacji.
III─cia fala, fala poprzemysłowa, faza współczesna, charakteryzująca się wdrażaniem na masową skalę nowych technologii informatycznych i komunikacyjnych, które dają nieograniczone wręcz możliwości kontaktowania się ludzi ze sobą oraz transferu informacji. 4
Opisywana przez A. Tofflera „trzecia fala" reprezentuje gospodarkę poprzemysłową, w której kluczowe i coraz większe znaczenie odgrywają informacje oraz to, co jest z nimi w stanie uczynić człowiek wykorzystując swój intelekt. Zmiany, na które zwraca uwagę Toffler, są efektem m.in. rewolucji technologicznej związanej z powstałymi stosunkowo niedawno technologiami informatycznymi i komunikacyjnymi (ITC, ang. Information and Communication Technologies), kształtowaniem się gospodarki globalnej oraz coraz ściślejszego związku współczesnej gospodarki z nauką i jej najnowszymi osiągnięciami. Kluczem do zbudowania nowej gospodarki są nowoczesne technologie, a zwłaszcza pojawienie się nowych typów technologii, technologii GPT (ang. General Purpose Technology) o „przełomowym znaczeniu i o szerokim zasięgu (o wielu postaciach i różnych rodzajach zastosowań oraz o wielu rodzajach komplementarnych połączeń z innymi technologiami)". 5 Pośród wskazanych technologii najważniejszymi wydają się być najlepiej dziś rozwinięte technologie informacyjne i komunikacyjne (ICT). Coraz większe znaczenie odgrywają także rozwijane intensywnie technologie nowych materiałów i paliw, biotechnologia oraz nanotechnologia. Niemniej jednak, jak zauważają niektórzy znawcy zagadnienia, wymienione technologie, a zwłaszcza technologie ICT, są niewystarczające do zbudowania GOW. Oprócz nich potrzebne jest jeszcze wyjście poza sferę gospodarcza i odpowiednie zagospodarowanie sfery społecznej, dzięki czemu można będzie realizować skuteczną politykę technologiczną i innowacyjną, w których nacisk położony zostanie zarówno na przygotowywanie wykwalifikowanych kadry dla nowej gospodarki, jak i na nowe rozwiązania organizacyjne, nowe sposoby zarządzania oraz związane z nimi instytucje. 6
Istnieje wiele definicji precyzujących czym jest nowa gospodarka. Ze zrozumiałych względów nie jesteśmy w stanie przedstawić wszystkich definicji, zwracany więc uwagę na dwie spośród nich. Jedną sformułowała Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) i zaprezentowała ją w swojej publikacji poświeconej GOW. Według OECD, nowy typ gospodarki to gospodarka, która „bezpośrednio bazuje na produkcji, dystrybucji oraz stosowaniu wiedzy i informacji (directly based on the production, distribution and use of knowledge and information)". 7 Z kolei dla A. K. Koźmińskiego, GOW to gospodarka, w której przedsiębiorstwa opierają swoją przewagę konkurencyjną na wiedzy, zaś jej budowanie odbywa się poprzez „tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu i sukcesowi przedsiębiorstw opierających przewagę konkurencyjną na wiedzy". 8 Podstawą do zbudowania GOW są innowacje oraz planowa polityka proinnowacyjna państwa. Według A. Kuklińskiego, w GOW, stymulatorem rozwoju społeczno-gospodarczego staje się ludzka wiedza oraz możliwości jej tworzenia, co prowadzi do wytworzenia się pomiędzy gospodarką, a społeczeństwem swoistego sprzężenia zwrotnego. 9 W społeczeństwie postindustrialnym, na co zwraca uwagę amerykański socjolog Daniel Bell „wiedza i informacja stały się źródłem strategii i przemian społeczeństwa, czyli tym samym, co kapitał i praca w społeczeństwie przemysłowym". 10
Obserwowany dziś na całym świecie przełom, związany ze stopniowym przechodzeniem do GOW, jest zmianą o charakterze fundamentalnym. W poprzedniej epoce, czynnikami decydującymi o rozwoju gospodarczym były przede wszystkim surowce, siła robocza (jak najtańsza), dobra infrastruktura techniczna i organizacja oraz sprawnie funkcjonujący transport. Ekonomia koncentrowała się m.in. na opisywaniu i udoskonalaniu procesu przetwarzania jednych dóbr materialnych w nowe dobra materialne. Obecnie, w czasach gospodarki poprzemysłowej bazującej na wiedzy i nowoczesnych technologiach, wymienione czynniki rozwoju gospodarczego są sukcesywnie zastępowane przez nowe czynniki, którymi stają się wysoko wykwalifikowani pracownicy, uczelnie wyższe i ośrodki badawcze, infrastruktura informatyczna, a także tworzone przez władze państwowe warunki sprzyjające budowie oraz rozwojowi nowej gospodarki.
Cechami charakterystycznymi GOW, na które wskazują znawcy zagadnienia, są: akceleracja tworzenia wiedzy, wzrost tworzenia kapitału niematerialnego, innowacyjność traktowana priorytetowo oraz rewolucja w zasobach wiedzy. 11 Droga do sukcesu gospodarczego oraz konkurencyjności wiedzie więc poprzez pozyskiwanie i przetwarzanie informacji oraz tworzenie na ich podstawie wiedzy wykorzystywanej następnie w sposób praktyczny. 12 Zdaniem A. Kuklińskiego, przejście do GOW uwidacznia się m.in. we wzroście przewagi konkurencyjnej państw i regionów specjalizujących się w wytwarzaniu produktów wysoko przetworzonych oraz zaawansowanych technologicznie.
2. DETERMINANTY ROZWOJU GOSPODARKI OPARTEJ NA WIEDZY
I. Kapitał ludzki.
II. Wyższe uczelnie oraz instytucje naukowo─badawcze.
III. Instytucje finansowe i kredytowe.
IV. Infrastruktura teleinformatyczna.
I. Kapitał ludzki. Jest podstawą GOW. Zasoby ludzkie właściwe dla zbudowania nowej gospodarki to pracownicy o wysokich kwalifikacjach zawodowych opartych o rzetelne wykształcenie, obeznani z techniką informatyczną, znający języki obce, mobilni oraz posiadający motywację do twórczego i efektywnego działania na rzecz nowoczesnej gospodarki.
II. Wyższe uczelnie oraz instytucje naukowo─badawcze. Pełnią rolę dostawców wiedzy (pomysłów, technologii) bez której nie można zbudować nowej gospodarki. Nauka, a także edukacja niższego szczebla, przyczyniają się do tworzenia klimatu sprzyjającego postępowi technicznemu oraz innowacyjności. Warunkiem koniecznym dla zbudowania GOW jest ścisłe powiązanie sektora naukowo-badawczego z przedsiębiorstwami, szczególnie należącymi do grupy MŚP. Dzięki takiemu aliansowi możliwe staje się efektywne wykorzystanie wiedzy dostarczanej przez infrastrukturę naukowo─badawczą.
III. Instytucje finansowe i kredytujące. Dostarczają kapitał dla przedsięwzięć gospodarczych wysokiego ryzyka (tzw. venture capital) charakteryzujących nową gospodarkę opartą na innowacjach. Sprawnie rozwinięty system instytucji finansowych i kredytujących, które służą budowie nowej gospodarki oznacza nie tylko finansowanie konkretnych przedsięwzięć gospodarczych i naukowych, ale także likwidację barier kapitałowych dla podmiotów angażujących się w budowę GOW.
IV. Infrastruktura teleinformatyczna. Obejmuje technologie informatyczne i komunikacyjne (ICT), a także sposoby ich przyswajania przez społeczeństwo i podmioty gospodarcze. Podstawową siłą napędową GOW w tej dziedzinie jest Internet, dzięki któremu możliwa jest nieograniczona wymiana informacji. Internet upowszechnia wiedzę oraz usprawnia łączność pomiędzy instytucjami naukowymi i badawczymi stanowiącymi kuźnię pomysłów dla GOW.
Należy podkreślić, że wszystkie wymienione elementy oddziaływują na siebie wzajemnie i w zależności od stopnia ich rozwoju przyczyniają się w mniejszym lub większym stopniu do sukcesów w rozwijaniu nowoczesnej gospodarki. Niedorozwój wskazanych czynników tworzy jednocześnie podstawowe bariery przy budowie GOW.
3. INNOWACYJNE REGIONY DROGĄ DO NOWEJ GOSPODARKI
Budowa GOW jest procesem skomplikowanym, długotrwałym, a także zróżnicowanym regionalnie. Jeśli chodzi o wymiar regionalny, jest on szczególnie dobrze widoczny w Polsce, która jest krajem bardzo silnie zróżnicowanym pod względem potencjału oraz i możliwości rozwojowych poszczególnych regionów. Dobrze rozwinięte regiony stanowią najlepszy obszar na którym można wprowadzać zmiany potrzebne do budowy nowej gospodarki. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na kwestię konkurencyjności regionów i regionalnej gospodarki. W warunkach gospodarki wolnorynkowej, konkurencyjność regionów oznacza ich zdolność do trwałego rozwoju przekładającego się bezpośrednio na wzrost poziomu życia mieszkańców na danym obszarze. Ważnym czynnikiem rozwoju i jednocześnie wzrostu konkurencyjności regionów, który ma szczególne znaczenie w przypadku regionów słabo rozwiniętych (województwa Polski Wschodniej), jest ich zdolność do przyciągania inwestycji, zwłaszcza inwestycji zagranicznych posiadających często charakter innowacyjny, a także właściwe wykorzystywanie funduszy Unii Europejskiej. 13 Nie każdy region jest obszarem, gdzie występują warunki sprzyjające tworzeniu i wdrażaniu innowacji, które, jak już podkreślono, są konieczne przy budowie nowoczesnej gospodarki opierającej się na wiedzy. Najlepsze warunki dla rozwoju innowacyjności występują w regionach dobrze rozwiniętych i już konkurencyjnych. Region konkurencyjny to region, który „jest w stanie przystosować się do zmieniających warunków szybciej niż inne regiony, przez co osiąga poprawę swojej pozycji we współzawodnictwie między regionami". 14 Takimi regionami mogą być jedynie te regiony, w których władze i przedsiębiorcy potrafią prawidłowo odczytywać potrzeby krajowej i lokalnej gospodarki oraz wykorzystać wiedzę na potrzeby ich rozwoju oraz modernizacji.
W warunkach polskich największe szanse na zbudowanie w przewidywalnej przyszłości nowoczesnej, oraz innowacyjnej gospodarki mają regiony najlepiej rozwinięte. Podnoszenie innowacyjności regionów w Polsce próbuje się osiągnąć przy pomocy tworzonych od nie tak dawna -Regionalnych Systemów Innowacji (RSI). Regionalny System Innowacji to grupa przedsiębiorstw oraz instytucji powiązanych ze sobą wzajemnie na określonym obszarze, wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności danego obszaru. RSI tworzą zarówno instytucje sektora publicznego, jak i prywatnego. System RSI obejmuje: przedsiębiorstwa, władze regionalne, uczelnie oraz instytuty badawczo-rozwojowe, agencje rozwoju regionalnego, instytucje finansowe i kredytowe , a także organizacje działające na rzecz przedsiębiorczości i innowacji (m.in.: inkubatory przedsiębiorczości, regionalne centra transferu technologii, parki technologiczne i firmy konsultingowe). 15 M. Miedziński dzieli RSI na systemy w których przeważa funkcja tworzenia innowacji (regiony innowacyjne) oraz systemy w których przeważają działania adaptacyjne i modyfikacyjne (regiony „uczące się"). 16 Region nastawiony na wdrażanie innowacji będzie zawsze regionem „uczącym się". Według R. Floridy (1957─), amerykańskiego ekonomisty i urbanisty, który w latach 90. XX w. stworzył pojęcie regionu „uczącego się", region tego typu upodabnia się do „uczącego się przedsiębiorstwa", czyli wprowadza ulepszenia, nowe rozwiązania oraz poprawia własną organizację. Jak uważają niektórzy znawcy zagadnienia, w regionach „uczących się", wiedza wytwarzana jest w społeczeństwie dzięki wzajemnej współpracy. Jest to wiedza praktyczna i zawsze związana z bieżącymi potrzebami. 17 W procesie tworzenia wiedzy uczestniczą jednostki naukowe i naukowo─badawcze oraz specjaliści reprezentujący różne dziedziny wiedzy. Dla lepszej efektywności, wytwarzanie wiedzy w regionie „uczącym się" powinno być zarządzane przez władze lokalne. Zdaniem S. Korenika, region „uczący się", ulega bezustannym zmianom, tworzy wysoko oceniane innowacje technologiczne, zmienia radykalnie swoje działania i przez to unika skostnienia. 18
Wspierające budowę GOW Regionalne Systemy Innowacji stanowią szczególnego rodzaju układy sieciowe. Wszystkie należące do nich podmioty gospodarcze oraz instytucjonalne mają za zadanie aktywnie uczestniczyć w tworzeniu oraz wdrażaniu innowacji i osiągać z tego tytułu jak największe korzyści. Relacje pomiędzy poszczególnymi uczestnikami sieci opierają się na zasadzie kooperacji, wymiany, nie zaś na zasadzie podległości jednych podmiotów wobec drugich. RSI wymagają takiej zmiany w podejściu do zarządzania regionem, aby poszczególne elementy sieci były w stanie sprostać pojawiającym się w ich codziennej różnorakim trudnościom. Realizacja polityki innowacyjnej w regionie wymaga bezwzględnie wsparcia ze strony władz lokalnych. 19 Układ sieciowy RSI jest optymalnym rozwiązaniem dla budowy regionalnej GOW. W Polsce jesteśmy obecnie na etapie rozwijania RSI oraz wspierających je -Regionalnych Strategii Innowacji. 20 Te ostatnie mają za zadanie podnosić poziom innowacyjności gospodarki lokalnej poprzez tworzenie współzależności pomiędzy ważnymi dla niej podmiotami (wyższe uczelnie, agencje rozwoju regionalnego, władze lokalne, instytuty B+R). Chodzi tutaj o jeszcze lepsze wykorzystanie skumulowanych w regionie zasobów wiedzy, technologii i doświadczeń związanych z realizacją innowacyjnych przedsięwzięć gospodarczych. Wytycznych do rozwijania regionalnych systemów oraz strategii innowacji dostarczała do niedawna Strategia Lizbońska (2000-2010), obecnie przewodnikiem dla nich stanie się zapewne nowa strategia rozwoju Wspólnoty, tj. przygotowany przez Komisję Europejską dokument "Unia Europejska 2020".
4. PREKURSORZY NOWEJ GOSPODARKI
Budowa nowej gospodarki rozpoczęła się najwcześniej w krajach wysokorozwiniętych i tam też możemy najlepiej obserwować rezultaty procesu przechodzenia od tradycyjnej gospodarki materiałochłonnej do gospodarki wiedzochłonnej, opartej na potencjale technologicznym i innowacyjnym. Najbardziej zaawansowane w budowie GOW są m.in. takie państwa jak, Stany Zjednoczone Ameryki, Japonia, Singapur, Korea Płd. i Finlandia. Państwa członkowskie Unii Europejskiej, choć osiągnęły już wiele na drodze do zbudowania GOW i zaliczane są do grona najbogatszych oraz najbardziej zaawansowanych technologicznie państw na świecie, muszą jeszcze pokonać wiele barier i nadrobić pewne zaległości w stosunku do najbardziej rozwiniętych państw świata, choćby wymienionych Stanów Zjednoczonych Ameryki czy Japonii. Jednym z państw członkowskich Unii Europejskiej, które wysuwa się na czoło w budowie nowej gospodarki jest mała, licząca ok. 5,5 miliona mieszkańców Finlandia. Przykład Finlandii jest szczególny, zwłaszcza dla Polski, ze względu na realną możliwość zaadoptowania przynajmniej części rozwiązań, które zastosowano w tym kraju budując w stosunkowo niedługim czasie nowoczesną i konkurencyjną na skalę światową gospodarkę.
Finlandia jest przykładem państwa, które znalazło skuteczną drogę do zbudowania od podstaw GOW. Do początków XX w. Finlandia była krajem mocno opóźnionym w rozwoju. Po II wojnie światowej gospodarka Finlandii została na skutek specyficznych uwarunkowań natury politycznej i ekonomicznej silnie powiązana z gospodarką Związku Radzieckiego. Podstawą tradycyjnego przemysłu fińskiego były słabo zaawansowane technologicznie przemysły -drzewny i celulozowy. Początki transformacji fińskiej gospodarki sięgają przełomu lat 80. i 90. XX w., czasów nie tak odległych, związanych z rozpadem Związku Radzieckiego, co szczególnie mocno odczuła powiązana z tym państwem zacofana gospodarka fińska. Okresem największej recesji w Finlandii były lata 1990─1993, kiedy drastycznie obniżył się PKB tego kraju, a bezrobocie sięgnęło pułapu 17% (1994 r.) 21 . Dramatyczna sytuacja gospodarcza Finlandii w omawianym okresie zmusiła władze fińskie do podjęcia radykalnych reform gospodarczych. Reformowanie fińskiej gospodarki rozpoczęto od naprawy finansów publicznych oraz zrównoważenia budżetu. Uzyskane tą drogą środki finansowe przeznaczono przede wszystkim na inwestycje w sferach edukacyjnej, naukowej i badawczej. Jednocześnie władze dokonały rewizji priorytetów rozwojowych państwa, opierając rozwój gospodarczy Finlandii na wiedzy i nowoczesnych technologiach. Zaznaczyło się to wydatnym wzrostem wydatków państwa na naukę i sferę badawczo─rozwojową. Wzrost nakładów na naukę i badania umożliwił stworzenie efektywnego systemu wspierania rozwoju gospodarczego opartego na wiedzy i innowacjach. System ten zaczął szybko przynosić pozytywne efekty, napędzał rozwój gospodarczy państwa, przynosił coraz większe dochody i sprawiał, że gospodarka fińska stawała się z roku na rok coraz bardziej konkurencyjna.
Jednym z najlepszych przykładów fińskiej transformacji gospodarczej jest historia firmy Nokia. Koncern Nokia jest dziś jednym z największych światowych koncernów branży telekomunikacyjnej. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że firma Nokia, powstała w 1865 r., zaczynała od przetwórstwa drzewnego. Jeszcze do niedawna, bo do lat 60. i 70. XX w., Nokia zajmowała się m.in. produkcją obuwia gumowego i przewodów elektrycznych 22 . Dziś ten potężny koncern o zasięgu światowym wyznacza najwyższe standardy technologiczne w branży IT. Należy jeszcze raz mocno podkreślić, że nową gospodarkę opartą na wiedzy zaczęto w Finlandii budować niespełna 20 lat temu. Pokazuje to dobitnie jak wielkie możliwości daje nawet słabo rozwiniętym państwom nowa gospodarka. Dzięki odpowiedniej i konsekwentnie realizowanej polityce władz fińskich, temu niezbyt korzystnie położonemu i nie posiadającemu żadnego szczególnego potencjału państwu, udało się w krótkim czasie dokonać imponującego „skoku cywilizacyjnego". Dzięki GOW Finlandii udało się dołączyć do grona najlepiej rozwiniętych i zaawansowanych technologicznie państw na świecie. Nie twierdzimy tutaj, że fiński model budowy GOW jest jedynym, właściwym dla Polski wzorcem postępowania. Pomimo licznych podobieństw, Polska jest krajem diametralnie różniącym się od Finlandii, posiadającym odmienne uwarunkowania rozwoju społeczno─ gospodarczego. Niemniej jednak droga, którą musieli pokonać Finowie jest cennym przykładem, wartym do naśladowania w wielu dziedzinach. Chodzi tutaj szczególnie o sfery finansów publicznych, edukacyjną czy naukowo─badawczą, które są w Polsce zaniedbane, albo niewłaściwie zarządzane. Pomimo podejmowanych w ostatnich latach inicjatyw mających na celu modernizację państwa, tworzenia dokumentów strategicznych uwzględniających postulat budowy nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach, zabiegi te są ciągle niewystarczające i nazbyt ostrożne, aby można było mówić o realizowaniu efektywnej polityki prorozwojowej, zmierzającej do zbudowanie GOW w przewidywalnej perspektywie czasowej.
4. Zob., tamże.