Ochrona środowiska naturalnego jest od wielu lat jednym z najważniejszych obszarów współpracy  państw członkowskich Unii Europejskiej. Polityka ochrony środowiska posiada mocne podstawy traktatowe. Potrzeba realizowania skoordynowanej i efektywnej polityki ekologicznej wynika przede wszystkim ze świadomości, że problemy środowiskowe ze swej natury posiadają wymiar ponadnarodowy i transgraniczny. Ich rozwiązywanie nie jest możliwe jedynie na poziomie poszczególnych państw, w tym także poszczególnych państw członkowskich Unii Europejskiej . Kwestie środowiskowe są jednym z najważniejszych czynników rozwoju gospodarczego Wspólnoty. Skuteczna polityka ochrony środowiska przyczynia się też w znaczącym stopniu do wzrostu konkurencyjności gospodarki Unii Europejskiej .

Polityka ochrony środowiska Wspólnot Europejskich kształtowała się ewolucyjnie przez długi okres czasu. W Traktatach Rzymskich z 1957 r., na mocy których powstały Europejska Wspólnota Gospodarcza i Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom), nie odniesiono się do zagadnienia ochrony środowiska naturalnego 1. Wobec braku stosownych uregulowań prawnych, państwa członkowskie Wspólnot Europejskich musiały początkowo rozwiązywać problemy środowiskowe indywidualnie, zgodnie z własnymi porządkami prawnymi. Przez wiele lat, tj. do wejścia w życie Jednolitego Aktu Europejskiego (1987 r.), ochrona środowiska nie była zaliczana do zadań Wspólnot Europejskich. Działania państw członkowskich Wspólnot w zakresie spraw środowiskowych dotyczyły pierwotnie jedynie skutków zanieczyszczania środowiska. Dopiero  z czasem zaczęto myśleć o działaniach prewencyjnych, mających na celu zapobieganie degradacji środowiska naturalnego. Zapobieganie dewastacji środowiska przez rozwijający się przemysł wspólnotowy wymagało dobrze zaplanowanych oraz skoordynowanych działań, które jednak generowały poważne koszty. Miały one coraz większy wpływ na funkcjonowanie gospodarek państw zachodnioeuropejskich, w tym na wymianę handlową w ramach rozwijającego się rynku wspólnotowego. Sytuacja ta miała decydujący wpływ na rozwój narodowych ustawodawstw dotyczących ochrony środowiska naturalnego oraz na upowszechnianie się zachowań proekologicznych. Troska o środowisko naturalne stawała się powoli wspólnym zadaniem dla państw członkowskich Wspólnot. Była to już kwestia o znaczeniu międzynarodowym, mająca istotny wpływ na proces integracji europejskiej oraz na dalszy rozwój gospodarczy państw członkowskich Wspólnot Europejskich.

Budowę wspólnotowej polityki ochrony środowiska rozpoczęto na początku lat 70. XX w. pod wpływem rosnących oczekiwań w tej dziedzinie ze strony rządów poszczególnych państw członkowskich Wspólnot. Ważnym bodźcem dla działań Wspólnot na tym polu była sztokholmska Konferencja Narodów Zjednoczonych dotycząca ochrony środowiska naturalnego, którą zorganizowano w czerwcu 1972 r. Ogłoszona na zakończenie Konferencji -Deklaracja Sztokholmska (14 czerwca 1972 r.), zobowiązała ONZ do wnikliwego zajęcia się sprawami środowiska naturalnego. Przedstawiciele 113 państw uczestniczących w Konferencji Sztokholmskiej zapoczątkowali międzynarodową współpracę w dziedzinie ochrony środowiska powołując -Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych w formie wyspecjalizowanej agendy ONZ (UNEP, United Nations Environmental Programme). W efekcie tych wydarzeń, na paryskim szczycie szefów państw i rządów Wspólnot Europejskich, w październiku 1972 r., uznano, że "(...) rozwój ekonomiczny nie może być celem samym w sobie". Postanowiono rozszerzyć wspólne działania państw członkowskich Wspólnot także na sprawy środowiskowe. Komisja Wspólnot zobowiązała Radę do niezwłocznego opracowania (do 31 lipca 1973 r.) programu ochrony środowiska, który miał być wdrażany w państwach członkowskich Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej 2. Podstawą dla powyższych działań były zapisy Traktatów Rzymskich, a konkretnie Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (TEWG). Chodzi o zapisy art. 235 TEWG mówiące o harmonijnym i zrównoważonym rozwoju Wspólnoty oraz art. 100 TEWG, dotyczącego fundamentalnego dla tego procesu ujednolicenia ustawodawstw  państw członkowskich Wspólnot 3.

Wymienione działania zapoczątkowały powstawanie wspólnotowej polityki ochrony środowiska. Początkowo zwracano w niej uwagę na ochronę wód i powietrza, zagospodarowanie odpadów przemysłowych oraz ustalanie minimalnych norm zanieczyszczania środowiska. W oparciu o decyzje podjęte w 1972 r. uruchomiono wspólnotowe programy ochrony środowiska. 5 marca 1973 r. Rada Wspólnot zaprezentowała I Wspólnotowy Program Środowiskowy, w którym zawarto fundamentalne zasady postępowania w zakresie ochrony środowiska obowiązujące po dziś dzień. Program ten był wdrażany w latach 1973─1976. Ta ważna inicjatywa była kontynuowana w przyszłości poprzez kolejne wieloletnie programy środowiskowe realizowane w latach: II.1977─81, III.1982─86, IV.1987─91, V.1992─1996 (przedłużony do 2000 r. i VI. 2002─2012. Programy te kładły nacisk na działania prewencyjne, wiązały politykę ochrony środowiska z rozwojem gospodarczym i społecznym Wspólnot/Unii Europejskiej oraz zajmowały się skutkami środowiskowymi rozwoju przemysłu, energetyki, transportu i rolnictwa.

Pomimo podjęcia przez Wspólnoty konkretnych działań zmierzających do poprawy stanu środowiska naturalnego,  jeszcze przez stosunkowo długi okres czasu, tj. aż do II połowy lat 80. XX w.,  zanieczyszczanie środowiska naturalnego było postrzegane jako problem o ograniczonym zasięgu, z którym mogą sobie poradzić poszczególne państwa członkowskie Wspólnot i ich regiony. Uruchomienie wspólnotowych programów środowiskowych skutkowało jednak przyjmowaniem przez państwa członkowskie Wspólnot kolejnych dyrektyw środowiskowych, co bezpośrednio wpływało na wzrost znaczenia ochrony środowiska. Ochrona środowiska stawała się powoli jedną z podstawowych dziedzin funkcjonowania Wspólnot Europejskich. Pierwszym wspólnym dokumentem Wspólnot dotyczącym ochrony środowiska była Dyrektywa 85/337/EEC z 1985 r., która wprowadziła system oceny wybranych projektów publicznych oraz prywatnych pod kątem ich oddziaływania na środowisko naturalne 4. Z powodu braku wystarczającej podstawy prawnej do prowadzenia skoordynowanej polityki ochrony środowiska, do chwili wejścia w życie Jednolitego Aktu Europejskiego, działania Wspólnot Europejskich w tej dziedzinie musiały się opierać na wskazanym już art. 100 oraz 235 TEWG. Duże znaczenie dla kształtowania się wspólnotowego prawa ochrony środowiska miało orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, które zasadniczo podnosiło rangę  polityki środowiskowej. Do jej coraz szybszego rozwoju, oprócz aktów prawnych i programów środowiskowych, przyczyniły się także pozostałe polityki wspólnotowe, w których kładziono jeszcze większy nacisk na działania ekologiczne oraz wdrażanie rozwoju zrównoważonego. Wspólnoty Europejskie uruchomiły w tamtym czasie także specjalne programy badawcze oraz agendy związane z ochroną środowiska, spośród których należy wymienić m.in. na: Europejski Program Klimatologii i Zagrożeń Naturalnych (EPOCH), Środowisko Regionalne (ENVIREG), Nauka i Technologia na Rzecz Ochrony Środowiska (STEP) czy Europejski System Informacji i Łączności Leśnictwa (EFICS).

Kluczowe znaczenie dla kształtowania się wspólnotowej polityki ochrony środowiska miało wejście w życie 1 lipca 1987 r. nowelizacji Traktatów Rzymskich -Jednolitego Aktu Europejskiego (JAE) 5. Na mocy JAE dotychczasowe działania Wspólnot Europejskich oraz ich państw członkowskich w zakresie ochrony środowiska, uzyskały status polityki wspólnotowej. JAE wprowadził do traktatów nowy Tytuł -Środowisko naturalne, w którym podkreślono, że chodzi o nową politykę wspólnotową (Tyt. VII JAE, art. 130r─130t, obecnie Tyt. XIX Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, art. 174─176) 6. Wejście w życie JAE szybko rozszerzyło oddziaływanie polityki ochrony środowiska poprzez jej powiązanie z pozostałymi dziedzinami funkcjonowania Wspólnot, m.in. z rolnictwem, transportem i energetyką 7. Także przewidziane w JAE utworzenie do 1992 r. Jednolitego Rynku Europejskiego miało istotny wpływ na działania Wspólnot w zakresie ochrony środowiska. Likwidacji barier handlowych oraz znoszeniu kontroli granicznych musiało towarzyszyć wdrożenie systemu kontroli, który gwarantowałby zachowanie wysokich standardów środowiskowych (np. w zakresie obrotu niebezpiecznymi substancjami czy odpadami przemysłowymi).

Kolejnym ważnym momentem dla rozwoju wspólnotowej polityki ochrony środowiska było wejście w życie Traktatu z Maastricht o Unii Europejskiej (TUE, od 1 listopada 1993 r.), który wprowadził nowe zasady współpracy pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnot 7. W dziedzinie ochrony środowiska potwierdzono oraz wzmocniono ustalenia zawarte w JAE. Polityka ochrony środowiska stała się ważną  składową I Filara Unii Europejskiej (Unia Gospodarczo─Walutowa). Realizacja traktatowych zadań Wspólnoty Europejskiej (tworzącej wraz z Euroatomem -Unię Europejską) miała się odbywać z poszanowaniem dla środowiska naturalnego. Troska o środowisko naturalne została uznana za jeden z niezbędnych warunków trwałego oraz zrównoważonego rozwoju Wspólnoty Europejskiej (sustainable development). Ten kierunek działań środowiskowych został podtrzymany po wejściu w życie nowelizacji TUE -Traktatu z Amsterdamu (1 maja 1999 r.). Maastricht II po raz kolejny wzmocnił środki służące realizacji polityki ochrony środowiska i uczynił z niej jedno z najważniejszych zadań Wspólnoty, która miała dbać o  "(...) wysoki poziom ochrony i poprawę jakości środowiska naturalnego" 8.

W latach 90. XX w. oraz na początku kolejnej dekady, zestaw narzędzi służących realizacji unijnej polityki ochrony środowiska wydatnie się poszerzył. Oprócz dostępnych już narządzi prawnych, w postaci aktów prawa wtórnego (dyrektyw, rozporządzeń) oraz instrumentów o charakterze statystycznym, wprowadzono także nowe instrumenty techniczne 9 i finansowe 10. Powstanie Unii Europejskiej przypadło na czas realizacji V Wspólnotowego Programu Środowiskowego 11. W programie tym skupiono się na zmianach klimatycznych, środowisku i zdrowiu, zasobach naturalnych i odpadach oraz na różnorodności biologicznej. Najwięcej uwagi poświęca się obecnie  zmianom klimatycznym. Priorytetowym celem Unii Europejskiej w tej dziedzinie jest redukcja emisji do atmosfery gazów, które wywołują, zdaniem większości specjalistów, groźny dla planety "efekt cieplarniany". Zadanie to jest działaniem długofalowym i bardzo kosztownym, wymagającym przebudowy sektora energetycznego, transportowego oraz wdrożenia nowych, przyjaznych dla środowiska naturalnego technologii i źródeł energii. W ramach tego zadania Unia Europejska stara się realizować postanowienia Konwencji Klimatycznej z Kioto (1997 r.), które weszły w życie w 2005 r. i zgodnie z którymi emisja gazów cieplarnianych ma być systematycznie ograniczana 12. W celu zmniejszenia kosztów ograniczeń emisyjnych wprowadzono specjalne mechanizmy rynkowe, zwane mechanizmami elastycznymi: Mechanizm Wspólnych Wdrożeń (Joint Implementation, JI), Mechanizm Czystego Rozwoju (Clean Development Mechanism, CDM) oraz Handel Emisjami (Emission Trading, ET).

Ważną rolę w realizacji wspólnotowej polityki ochrony środowiska pełnią powołane do życia na początku lat 90. XX w. -Europejska Agencja Środowiska (European Environment Agency, EEA, działa od 1993 r.) oraz podlegająca jej Europejska Sieć Informacji i Obserwacji Środowiska (European Environmental Inforamtion and Observation Network, EIONET). Celem działalności EEA jest wspieranie zarówno instytucji wspólnotowych, jak i państw członkowskich Agencji w podejmowaniu decyzji mających na celu poprawę stanu środowiska naturalnego, uwzględnianie zagadnień ochrony środowiska w polityce gospodarczej oraz wspieranie rozwoju zrównoważonego 13.  Realizowany obecnie VI Wspólnotowy Program Środowiskowy (do 2012 r.) wyznacza najważniejsze cele polityki ochrony środowiska Unii Europejskiej 14, tj.:

-Powstrzymanie zmian klimatycznych. Chodzi o stworzenie optymalnych warunków dla wdrażania wymagań Protokołu z Kioto, mających na celu zmniejszenie efektu cieplarnianego wpływającego niekorzystnie na zmiany klimatu  Ziemi (  zmniejszenie do 2012 r. emisji sześciu gazów cieplarnianych o 5─8% w stosunku do tzw. roku bazowego , poziomu emisji z 1990 r., natomiast do 2020 r. planuje się dalszą redukcję emisji  tych gazów o 40%) 15.

-Ochrona przyrody i bioróżnorodności. Ma ona na celu ochronę i odtwarzanie struktury oraz funkcjonowania naturalnych systemów przyrodniczych, a także powstrzymanie utraty bioróżnorodności terytorium Unii Europejskiej.

-Środowisko naturalne i zdrowie. Chodzi o zapewnienie takiej jakości środowiska, aby poziomy zanieczyszczenia, włączając promieniowanie i hałas wywołane działalnością człowieka, nie zagrażały zdrowiu ludzkiemu.

-Zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych oraz właściwa gospodarka odpadami. Zmierza do zapewnienia równowagi w środowisku polegającej na tym, że konsumpcja odnawialnych i nieodnawialnych zasobów naturalnych nie narusza w istotny sposób zasobów środowiska.

W VI Wspólnotowym Programie Środowiskowym zwrócono uwagę na instrumenty, przy pomocy których można będzie osiągnąć wyżej wymienione cele. Chodzi o instrumenty prawne (zobowiązują wszystkich użytkownikach środowiska do przestrzegania zasad oraz przyjętych standardów jego ochrony), instrumenty rynkowe (narzędzia ekonomiczne, np. opłaty, subwencje), instrumenty fiskalne (np. podatki ekologiczne i ulgi podatkowe, dobrowolne porozumienia rządu z podmiotami gospodarczymi), poziome instrumenty wspomagające (badania naukowe, edukacja ekologiczna, lepsze wykorzystanie danych o środowisku, planowanie sektorowe i przestrzenne), finansowe instrumenty wspomagające (Fundusze Strukturalne i Fundusz Spójności, wspólnotowy instrument finansowy na rzecz środowiska  -LIFE, programy wspierania rozwoju odnawialnych źródeł energii i ich efektywnego wykorzystania) 16.

Dwadzieścia lat po Konferencji Sztokholmskiej odbyła się w Rio de Janeiro Konferencja Narodów Zjednoczonych na temat Środowiska i Rozwoju (The United Nations Conference on Environment and Development, 1992 r.). Wzięli w niej udział przedstawiciele 172 państw. Konferencję zakończył Szczyt Ziemi. Konferencja w Rio de Janeiro zobowiązała państwa skupione w ONZ do wypracowania oraz wdrożenia zasad ekorozwoju, tj. rozwoju gospodarczego realizowanego w sposób zrównoważony, z maksymalnym poszanowaniem  dla środowiska naturalnego i jego zasobów. Podczas Konferencji przygotowano dokumenty o doniosłym znaczeniu dla ochrony środowiska naturalnego Ziemi. Były to: Deklaracja z Rio oraz AGENDA 21 17. Deklaracja z Rio de Janeiro zawierała zasady określające prawa oraz obowiązki państw związane z realizacjią trwałego i zrównoważonego rozwoju, w tym zapewnienia ludzkości jak najlepszych warunków egzystencji. W dokumencie uznano, że jedyną drogą do osiągnięcia tych celów jest ochrona oraz racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych. Dokument AGENDA 21 zawierał natomiast fundamentalne zalecenia dotyczące ochrony i kształtowania środowiska w którym żyje człowiek, zwracając szczególną uwagę na uwarunkowania społeczne i ekonomiczne kształtujące środowisko  oraz  racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi (uwzględniające ograniczoność tych zasobów). Wskazane wydarzenia zapoczątkowały nową erę w podejściu do środowiska naturalnego. Wspólnoty Europejskie zaangażowały się w realizację polityki zrównoważonego rozwoju zaprezentowanej na Konferencji w Rio de Janeiro podpisując zarówno AGENDĘ 21, jak i konwencje w sprawie klimatu oraz biologicznej różnorodności Ziemi. W podobnym kierunku ewoluowało wspólnotowe ustawodawstwo dotyczące ochrony środowiska naturalnego.

Ochrona środowiska naturalnego, jak już na to zwróciliśmy uwagę, początkowo nie była przedmiotem regulacji prawnych we Wspólnotach Europejskich. Zintegrowane podejście do ochrony środowiska we Wspólnotach zapoczątkował dopiero Jednolity Akt Europejski. Od tego momentu ochrona środowiska musiała być uwzględniana przy realizowaniu pozostałych polityk wspólnotowych. Obecnie, obowiązek realizowania polityki ochrony środowiska spoczywa na wszystkich instytucjach wspólnotowych. Wspólnotowy dorobek prawny w zakresie ochrony środowiska obejmuje następujące grupy zagadnień: prawo horyzontalne, regulacje dotyczące jakości powietrza, gospodarowania odpadami, jakości wody, ochrony przyrody, ograniczenia w zakresie zanieczyszczeń przemysłowych i zarządzania ryzykiem, chemikalia i genetycznie modyfikowane organizmy, ochronę przed hałasem oraz bezpieczeństwo nuklearne i ochronę przed promieniowaniem radioaktywnym.

Podstawowymi zasadami ogólnymi wspólnotowego prawa ochrony środowiska, zapisanymi w Traktacie Ustanawiającym Wspólnotę Europejska są następujące zasady:

1. Zasada integracji polityki ochrony środowiska z pozostałymi politykami wspólnotowymi. Polega ona na uwzględnianiu kwestii środowiskowych przy "(...) ustalaniu i realizacji polityk i działań Wspólnoty, o których mowa w art. 3, w szczególności w celu wspierania stałego rozwoju, muszą być brane pod uwagę wymogi ochrony środowiska naturalnego." (art. 6 TWE). Jest to naczelna zasada realizacji zrównoważonego rozwoju Wspólnoty. (służą jej strategiczne oceny oddziaływania na środowisko).

2. Zasada prewencji. Polega na obowiązku brania pod uwagę potencjalnych skutków działań dla środowiska przyrodniczego przed ich podjęciem. „Polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego stawia sobie za cel wysoki poziom ochrony, z uwzględnieniem różnorodności sytuacji w różnych regionach Wspólnoty. Opiera się na zasadzie ostrożności oraz na zasadach działania zapobiegawczego, naprawiania szkody w pierwszym rzędzie u źródła i na zasadzie „zanieczyszczający płaci". W tym kontekście środki harmonizujące odpowiadające wymogom w dziedzinie ochrony środowiska obejmują, w odpowiednich przypadkach, klauzulę zabezpieczającą, która pozwala państwom członkowskim na podejmowanie, z pozagospodarczych względów związanych ze środowiskiem naturalnym, środków tymczasowych, podlegających wspólnotowej procedurze kontrolnej." (art. 174 ust. 2 TWE) Zasada ta dotyczy zarówno postępowania w zakresie ocen oddziaływania na środowisko konkretnych przedsięwzięć gospodarczych, jak i dokumentów strategicznych (plany, programy, polityki).

3. Zasada przezorności (ostrożności). Wiąże się z zasadą prewencji i ma zagwarantować najwyższe standardy ochrony środowiska oraz zdrowia ludzi. Zasada polega na podjęciu działań zapobiegawczych w sytuacji, kiedy nauka nie jest w stanie skutecznie ocenić potencjalnego ryzyka konkretnego przedsięwzięcia. Jej zastosowanie wymaga zaistnienia pewnych warunków, tj. zidentyfikowania potencjalnie groźnych efektów określonych zjawisk czy zachowań, oceny wyników badań naukowych w danym przypadku oraz oszacowania skali ryzyka w konkretnej sytuacji. Wykazanie braku negatywnego oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko spoczywa na podmiocie, który zamierza podjąć określoną działalność. „Polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego (...) opiera się na zasadzie ostrożności" (art. 174 ust. 2 TWE). Zasada ta jest realizowana m.in. w przepisach dotyczących substancji niebezpiecznych czy organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO). Komisja Europejska przygotowała i opublikowała w formie komunikatu wykładnię rozumienia tej zasady oraz szczegółowe wytyczne dotyczące jej stosowania 18.

4. Zasada rektyfikacji (usuwania szkód środowiskowych u źródła). Polega na usuwaniu w pierwszej kolejności źródeł skażenia środowiska naturalnego, nie zaś skutków spowodowanych przez to skażenie. Skażenia środowiska powinny być usuwane na jak najwcześniejszym etapie, na początku realizacji lub po uruchomieniu danego przedsięwzięcia, a nie po jego zakończeniu „Polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego (...) opiera się na -zasadzie- (...) naprawiania szkody w pierwszym rzędzie u źródła" (art. 174 ust. 2 TWE). Zasada ta promuje stosowanie  "czystych" technologii oraz ustalanie standardów emisji substancji szkodliwych.

5. Zasada wysokiego poziomu ochrony. Nakłada ona na instytucje wspólnotowe, a szczególnie na Komisję Europejską, obowiązek uwzględniania wysokiego poziomu standardów ekologicznych we wszystkich działaniach podejmowanych  przez Wspólnoty. "Polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego stawia sobie za cel wysoki poziom ochrony" (art. 174 ust.2 TWE), "Komisja w swoich wnioskach przewidzianych w ust. 1 w dziedzinie ochrony zdrowia, bezpieczeństwa, ochrony środowiska naturalnego i ochrony konsumentów przyjmie jako podstawę wysoki poziom ochrony, uwzględniając w szczególności wszelkie zmiany oparte na faktach naukowych" (art. 95 ust. 3 TWE).

6. Zasada kompleksowej ochrony. Nie została ona wyrażona wprost w Traktacie ustanawiającym Wspólnotę Europejską, można ją jednak wyprowadzić z zasad ustalonych w TWE. Zasada kompleksowej ochrony jest powiązana z zasadą wysokiego poziomu ochrony. Polega na zintegrowanym podejściu do środowiska naturalnego, a więc takiego przy którym ochrona jednego elementu środowiska nie wpływa na pogorszenie stanu pozostałych elementów środowiska. Zasadę tę wyraża Dyrektywa Rady 96/61/WE z 24 września 1996 r. (Dyrektywa IPPC), której celem jest zapewnienie zintegrowanego zapobiegania i kontroli zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza, wody i ziemi, aby zagwarantować jak najwyższy stopień ochrony środowiska jako pewnej całości. Wprowadza ona system pozwoleń zintegrowanych. Ich celem jest doprowadzenie do istotnej oraz systematycznej poprawy stanu środowiska naturalnego i dzięki ujednoliceniu wymagań w skali całej Wspólnoty, zapobieganie migracjom tzw. brudnych technologii do krajów i regionów, gdzie wymogi ochrony środowiska byłyby łagodniejsze niż w innych krajach czy regionach.

7. Zasada „zanieczyszczający płaci". Polega ona na tym, że koszty naprawienia szkód środowiskowych oraz przywrócenia stanu sprzed skażenia środowiska spoczywają na sprawcy skażenia, który zostaje zmuszony na mocy prawa do naprawienia szkód. Również w przypadku spowodowania zagrożenia zanieczyszczenia, koszty zapobieżenia jego wystąpieniu spadają na sprawcę zagrożenia. Podstawą prawną dla tej zasady jest art. 174 ust. 2 TWE.

Polska zaczęła prowadzić aktywną politykę w zakresie ochrony środowiska naturalnego na początku lat 90. XX w. Wyrazem tego było przyjęcie w 1991 r. przez Parlament RP dokumentu strategicznego -Polityka ekologiczna państwa , mającego na celu wdrażanie zasad ekorozwoju. Polityka ekologiczna państwa była zbieżna z Programem AGENDA 21, przyjętym podczas konferencji ONZ Środowisko i Rozwój w Rio de Janeiro (1992 r.) Polska uczestniczyła aktywnie w tej konferencji, podpisała też jej dokumenty końcowe. Zasady trwałego i zrównoważonego rozwoju zaprezentowane w AGENDZIE 21 stały się podstawą polityki ochrony środowiska w Polsce w okresie transformacji gospodarczej. Polityka ekologiczna państwa odegrała bardzo ważna rolę w budzeniu świadomości ekologicznej społeczeństwa oraz uwrażliwianiu władz publicznych na kwestie środowiskowe. Z roku na rok zwiększały się nakłady na inwestycje w dziedzinie ochrony środowiska. Przeznaczane na ten cel środki, a także konsekwentnie wdrażane mechanizmy prawne i ekonomiczne polityki ekologicznej państwa, przyczyniły się do zasadniczej poprawny stanu środowiska naturalnego w Polsce w latach 90. XX w. 19. Działania władz państwowych na rzecz ochrony środowiska wpłynęły pozytywnie na wizerunek Polski na arenie międzynarodowej. Było to szczególnie ważne w kontekście integracji Polski ze Wspólnotami Europejskimi, z którymi Polska podpisała 16 grudnia 1991 r. Układ stowarzyszeniowy 20.

W październiku 1994 r., na mocy zarządzenia Prezesa Rady Ministrów, utworzono Komisję ds. Ekorozwoju, będącą odpowiednikiem ONZ─owskiej Komisji Trwałego Rozwoju. Przedmiotem jej zainteresowania stały się kluczowe dla rozwoju gospodarczego Polski sektory mające decydujący wpływ na stan środowiska naturalnego (m.in. rolnictwo, przemysł rolno─spożywczy i chemiczny), a także współpraca Polski w dziedzinie ochrony środowiska z organizacjami międzynarodowymi. Pod koniec 1994 r., z inicjatywy Senatu,  zorganizowano spotkanie z przedstawicielami świata nauki oraz organizacji ekologicznych na temat oceny realizacji dotychczasowej polityki ekologicznej państwa , a także wdrażania zrównoważonego rozwoju w kontekście średniookresowego programu rozwoju społeczno─gospodarczego -Strategia dla Polski 21. Program wykonawczy dla polityki ochrony środowiska został przyjęty przez Sejm RP w 1995 r. W kolejnym roku przyjęto także uchwałę dotyczącą polityki zrównoważonego rozwoju.

Jednym z podstawowych warunków przystąpienia Polski do Unii Europejskiej było przyjęcie przez Polskę wspólnotowego dorobku prawnego (acquis communautaire). Zmiany w polskim prawodawstwie objęły także prawo ochrony środowiska. Negocjacje akcesyjne, rozpoczęte 31 marca 1998 r., rozpoczęły się od od screeningu, czyli przeglądu prawa krajowego pod kątem jego zgodności z prawem wspólnotowym. Procedura ta pozwoliła wychwycić rozbieżności między dorobkiem prawnym Wspólnot i Polski. Jednym z podstawowych ustaleń negocjacji akcesyjnych było zobowiązanie władz polskich do wdrożenia wspólnotowego dorobku prawnego do dnia uzyskania przez  Polskę członkostwa w Unii Europejskiej (jak pierwotnie zakładano do dnia 1 stycznie 2003 r.). Wspólnotowy dorobek prawny w dziedzinie ochrony środowiska był bardzo szczegółowy i stanowił zbiór kilkuset aktów prawnych. Negocjacje akcesyjne wskazały na zasadnicze różnice między obowiązującymi w Polsce i w Unii Europejskiej prawnymi standardami dotyczącymi ochrony środowiska. W stanowisku negocjacyjnym Rząd RP przedstawił informacje na temat sposobu wdrożenia wszystkich wspólnotowych aktów prawnych w interesującej nas dziedzinie (zostały one przyjęte do dnia 31 grudnia 1998 r.). W Traktacie akcesyjnym, w dziedzinie ochrony środowiska, Polska uzyskała okresy przejściowe na wdrożenie niektórych aktów prawa wspólnotowego 22.

Polityka ekologiczna państwa z 1990 r. powstała na samym początku transformacji politycznej i gospodarczej Polski. Z upływem lat, wobec zmieniających się uwarunkowań społecznych i ekonomicznych, a także międzynarodowych zobowiązań Polski, strategia ta stała się rozwiązaniem niewystarczającym dla dalszej realizacji polityki ochrony środowiska. Pomimo osiągniętej poprawy stanu środowiska naturalnego, w tym znacznej rozbudowy oraz unowocześnienia infrastruktury służącej jego ochronie, polityka ochrona środowiska wymagała wytyczenia nowych celów oraz wskazania skutecznych sposobów ich realizacji. Biorąc to pod uwagę, władze polskie przygotowały w 2000 r. nowy program środowiskowy -II Politykę ekologiczną państwa. Strategia ta została przyjęta w 2001 r. Ustalała ona cele polityki ekologicznej Polski do 2010 oraz 2025 r. Integracja Polski z Unią Europejską wytyczona w  Narodowym Programie Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej (2001) nałożyła na Polskę także zobowiązania dotyczące ochrony środowiska, zgodne ze standardami obowiązującymi członków Wspólnoty 23. Na realizację polityki środowiskowej w tamtym czasie zasadniczy wpływ miały międzynarodowe konwencje  oraz porozumienia w dziedzinie ochrony środowiska, do których przystąpiła Polska, a także rozwijania sukcesywnie współpraca w tej dziedzinie z państwami członkowskimi Unii Europejskiej. W 2002 r. opracowany został Program wykonawczy do II Polityki ekologicznej państwa na lata 2002─2010. Jest to dokument operacyjny, który wskazuje zarówno wykonawców i terminy realizacji konkretnych zadań przewidzianych w ramach polityki ekologicznej państwa, jak źródła finansowania tych działań 24. Głównymi celami realizowanej obecnie polityki ekologicznej są : bezpieczeństwo ekologiczne społeczeństwa oraz zrównoważony rozwój kraju (oparty na ustaleniach konferencji ONZ z Rio de Janeiro z 1992 r.) 25. II Polityka ekologiczna państwa była zgodna z VI Wspólnotowym Programem Środowiskowym.

Przypisy: