• Inicjatywy Portalu
• Ważne linki
  
  
• Zespół Ekspertów Portalu

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

1. POJĘCIE ORAZ MODELE INTEGRACJI
2. GENEZA PROCESU INTEGRACYJNEGO W EUROPIE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
3. KOLEJE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

Termin „integracja" pochodzi od łać. słowa integratio, -onis, które oznacza odnowienie, scalenie, uzupełnienie. Integracja polega więc na budowaniu w miarę jednolitej nowej całości z istniejących już elementów. Najczęściej termin ten używany jest łącznie z takimi określeniami jak, gospodarcza, społeczna, polityczna, kulturowa, czy regionalna. Propozycje integracyjne pojawiały się wielokrotnie na przestrzeni dziejów, praktycznie we wszystkich epokach 1. Integracja państw i społeczeństw pełniła zawsze określone cele, np. obronne, polityczne, religijne czy ekspansjonistyczne. Powodzenie działań integracyjnych zależało w dużej mierze od stanu stosunków oraz formalnych powiązań pomiędzy uczestniczącymi w nich podmiotami (zwłaszcza instytucjonalnych). Generalnie, możemy wyróżnić 3 zasadnicze modele integracji państw -federalizm, konfederalizm i funkcjonalizm.

I. Federalizm

Jest najdalej idącą formą integracji państw, w której państwa decydują się na stopniową rezygnację z posiadanych uprawnień na rzecz wspólnie tworzonych struktur, instytucji o charakterze ponadnarodowym. W ten sposób tworzy się federalne państwo związkowe posiadające ponadnarodowe, demokratyczne instytucje z władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (→Unia Europejska, jako Stany Zjednoczone Europy).

II. Konfederalizm

Jest to forma integracji państw, która podobnie jak ma to miejsce w przypadku federalizmu, zakłada zacieśnianie współpracy pomiędzy państwami, ale z wyraźnym podziałem uprawnień oraz z precyzyjnym określeniem kompetencji w poszczególnych dziedzinach przekazywanych wspólnym instytucjom. W przypadku konfederalizmu, integracja państw zakłada zachowanie odrębności oraz suwerenności poszczególnych podmiotów. Integracja w tym modelu sprowadza się w praktyce do ścisłej współpracy pomiędzy państwami, wspomaganej przez wspólne instytucje oraz wypracowywanie wspólne stanowiska w kluczowych dziedzinach. Na gruncie europejskim zwolennikiem tego typu integracji był Charles de Gaulle (→Unia Europejska jako Europa Ojczyzn).

III. Funkcjonalizm

Jest pragmatycznym modelem integracji, w którym podstawą jest ścisła współpraca między państwami. W tym przypadku liczą się przede wszystkim konkretne korzyści wynikające z integracji, zwłaszcza natury ekonomicznej) mniejsze znaczenie natomiast przykłada się do zakresu kompetencji państw oraz tworzonych przez te państwa instytucji ponadnarodowych.

2. GENEZA PROCESU INTEGRACYJNEGO W EUROPIE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ  

Proces integracji europejskiej, w którym obecnie uczestniczymy, zapoczątkowany został w niedługim czasie od zakończenia II wojny światowej. U jego podstaw leżą tragiczne doświadczenia związane z największym i zarazem najtragiczniejszym konfliktem zbrojnym w historii ludzkości, wywołanym przez Niemcy hitlerowskie.  Po zakończeniu wojny, w Europie, a dokładniej w jej części zachodniej, wytworzyły się warunki sprzyjające rozpoczęciu  nowej, planowej integracji państw Starego Kontynentu. Państwa Europy zachodniej, choć wyszły z wojny bardzo osłabione (zniszczone gospodarki, infrastruktura, zasoby ludzkie), były jednak jak nigdy dotąd zgodne co do konieczności obrony podstawowych praw ludzkich i wartości demokratycznych. Przywódcy zachodnioeuropejscy zdecydowali się wówczas na podjęcie skoordynowanych działań mających na celu odbudowę państw europejskich i ich gospodarek oraz zaprowadzenie nowego ładu politycznego, mogącego zagwarantować narodom bezpieczeństwo oraz dać szansę na ich pomyślny rozwój w przyszłości.

Planując zaprowadzenie nowego ładu w powojennej Europie, za kluczowe zadanie uznano odbudowę gospodarek państw europejskich. Dla polityków, jak i dla wybitnych intelektualistów zachodnioeuropejskich, gospodarka nie była celem integracji, a jedynie środkiem za pomocą którego zamierzano doprowadzić do zjednoczenia powojennej Europy. Przywódcy polityczni Zachodu zdawali sobie sprawę z tego, że jedynie  sprawnie funkcjonująca oraz wydajna gospodarka europejska będzie fundamentem, na którym można zbudować nowe struktury bezpieczeństwa i rozwoju. Wielkim wsparciem dla tych planów był amerykański plan pomocowy dla Europy, zwany Planem Marshalla. Niepokojące i jednocześnie mobilizujące Europejczyków w tamtym czasie stawały się poczynania Związku Radzieckiego, dotychczasowego sojusznika, który po zakończeniu wojny zaczął brutalnie utwierdzać swoje panowanie na kontrolowanym obszarze Europy Środkowo-Wschodniej, otwarcie propagując przy tym przeciwną demokracji ideologię komunistyczną. Napotkało to na zdecydowany opór ze strony Zachodu. Jedynie wspólne, skoordynowane działania, mogły zapewnić państwom europejskim siłę, dzięki  której Europa zachodnia mogła oprzeć się wpływom sowieckim, a także gospodarczej dominacji Stanów Zjednoczonych Ameryki. Lata powojenne były czasem kształtowania się nowego, dwubiegunowego układu politycznego w Europie i na świecie (Wschód-Zachód), który prowadził świat do nowej, nuklearnej konfrontacji. Po jednej stronie znalazły się demokratyczne państwa Zachodu, po drugiej zaś stronie totalitarny Związek Radziecki i podporządkowane mu państwa  satelickie budujące wrogi zachodnim demokracjom militarny blok wschodni. Układ ten miał decydujący wpływ na powojenny proces integracji europejskiej oraz stanowił mobilizację dla społeczeństw zachodnioeuropejskich do podjęcia zdecydowanych działań integracyjnych.

Stany Zjednoczone Ameryki poparły, jak już podkreślono, plan zaprowadzenia w powojennej Europie nowego ładu, który zapewniłby bezpieczeństwo oraz zapobiegł na przyszłość wybuchowi nowego konfliktu zbrojnego. Amerykańskie stanowisko podyktowane było nie tylko doświadczeniami związanymi z niedawno zakończonym konfliktem zbrojnym, ale przede wszystkim obawami związanymi z ekspansjonistyczną polityką Związku Radzieckiego i  rozprzestrzenianiem przez to państwo ideologii komunistycznej. Po zniszczeniu faszyzmu, ideologia komunistyczna stała się głównym zagrożeniem dla zachodnich demokracji. Integracja polityczna i gospodarcza pomagała państwom zachodnioeuropejskim przetrwać trudny okres rywalizacji między Wschodem i Zachodem, zwany „zimną wojną". Nie bez znaczenia dla działań integracyjnych były obawy o ewentualne nowe rozbudzenie nacjonalizmów w Europie, szczególnie w odniesieniu do Niemców, którzy pod koniec lat 40. XX wieku odzyskali państwowość (w 1949 r., w szczególnych warunkach podziału na dwa państwa -demokratyczną Republikę Federalną Niemiec i komuniistyczną -Niemiecką Republikę Demokratyczną) 2. Nie można zapominać, że państwa dawnej koalicji antyhitlerowskiej dążyły do ostatecznej neutralizacji państwa niemieckiego poprzez jego podział, kontrolę oraz ścisłe powiązanie z budowanymi wówczas  nowymi strukturami politycznymi, gospodarczymi i militarnymi  (podejście takie występowało zarówno po stronie zachodniej, jak i wschodniej, komunistycznej). Ważnym powodem dla którego Stany Zjednoczone Ameryki poparły proces integracji europejskiej, o którym nie można zapominać, były amerykańskie nadzieje na zdobycie olbrzymiego i wyjątkowo chłonnego w okresie powojennym rynku europejskiego. Oczekiwania Amerykanów w tej dziedzinie były wkalkulowane w koszty Planu Marshalla, przeznaczonego na wsparcie odbudowy państw europejskich.

Powojenny proces integracji europejskiej rozpoczął się od odbudowy infrastruktury oraz gospodarek państw zachodnioeuropejskich. Właściwymi bodźcami dla tego procesu stały się porozumienia gospodarcze oraz instytucje okresu powojennego, tj. Konwencja o Unii Celnej Państw Beneluksu, Traktat Brukselski, Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej, a także wspomniany pomocowy Plan Marshalla.

-Konwencja o Unii Celnej Państw Beneluksu (The Benelux Customs Union)

Traktat powołujący do istnienia Unię Celną Państw Beneluksu (Belgii, Holandii i Luksemburga) został podpisany 5 września 1944 r., przez przebywające na uchodźctwie, w Londynie, rządy wskazanych państw. Porozumienie dało podstawy prawne dla utworzenia w przyszłości unii celnej między Państwami Beneluksu. Zgodnie z umową zaplanowano wprowadzenie wspólnej taryfy celnej, która z czasem miała zostać zastąpiona unią gospodarczą. Umowa nabrała mocy prawnej i zaczęła obowiązywać od 1 stycznia 1948 r. Obowiązywała do 1 listopada 1960 r., kiedy to zastąpiła ją Unia Ekonomiczna Państw Beneluksu (The Benelux Economic Union).

-Traktat Brukselski (The Treaty of Economic, Social, and Cultural Collaboration and Collective Self-defence)

Traktat Brukselski, podpisany 17 marca 1948 r. przez Państwa Beneluksu oraz Francję i Wielką Brytanię, był pierwszym w powojennej Europie porozumieniem dotyczącym szerokiej współpracy w dziedzinie gospodarczej i społecznej, a także bezpieczeństwa państw zachodnioeuropejskich 3. Traktat zapoczątkował proces integracji europejskiej w wymiarze wspólnej polityki obronnej. W przypadku jakiejkolwiek agresji ze strony państw trzecich, sygnatariusze porozumienia zobowiązani byli do udzielenia sobie wzajemnie natychmiastowej pomocy militarnej. Rozwinięciem Traktatu Brukselskiego stały się Unia Zachodnioeuropejska (UZE) 4 oraz Traktat Północnoatlantycki (NATO) 5.

-Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (Organization for European Economic Co-operation)

 Organizacja ta została utworzona 16 kwietnia 1948 r. w celu koordynowania realizacji pomocowego Planu Marshalla. Weszło do niej 16 państw korzystających z funduszy Amerykańskich, tj. Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Wielka Brytania, Włochy, Austria, Dania, Grecja, Irlandia, Islandia, Norwegia, Portugalia, Szwecja, Szwajcaria oraz Turcja. Organizacja ta przekształciła się w przyszłości w Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (1961, Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD).


Plan Marshalla (European Recovery Program) 

Plan Marshalla był jedną z najważniejszych inicjatyw wspierających odbudowę powojennej Europy. 5 czerwca 1947 r. sekretarz stanu USA George Catlett Marshall, w trakcie swojego przemówienia wygłoszonego w Uniwersytecie Harvarda, przedstawił propozycję pomocy ze strony rządu amerykańskiego dla zniszczonych w wyniku wojny państw europejskich. Plan Marshalla został oficjalnie przedstawiony 12 lipca 1947 r. na specjalnej konferencji w Paryżu, w której brali udział przedstawiciele państw europejskich. Propozycja Marshalla została uchwalona przez Kongres Stanów Zjednoczonych 3 kwietnia 1948 r. (Foreign Assistance Act of 1948).

Plan Marshalla był realizowany w latach 1948-52. Włączono do niego większość państw europejskich, w tym także Związek Radziecki, a nawet Turcję. ZSRR zrezygnował jednak szybko z udziału w amerykańskim planie pomocowym, twierdząc propagandowo, że ma on na celu uzależnienie państw europejskich od Stanów Zjednoczonych. Sowieci wymusili wówczas na podporządkowanych sobie państwach Europy Środkowo-Wschodniej zrzeczenie się udziału w Planie Marshalla. Brak suwerenności sprawił, że Polska (od 1952 r. Polska Rzeczpospolita Ludowa), choć była jednym z najbardziej zniszczonych w wyniku II wojny światowej państw, nie mogła skorzystać przy odbudowie z pomocy amerykańskiej.  Amerykanie, pragnąc, aby środki z Planu Marshalla były jak najlepiej spożytkowane, poparli powołanie Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej. Łączna wartość pomocy materialnej przeznaczonej dla Europy  przez Rząd amerykańskiego wyniosła 13, 5 mld dolarów. Uczestniczące w Planie Marshalla państwa otrzymały pomoc materialną w postaci towarów niezbędnych przy odbudowie ich gospodarek, ponadto środki uzyskane ze sprzedaży tych dóbr przeznaczano na odbudowę i rozbudowę zniszczonej podczas wojny infrastruktury. Pan Marshalla w znaczącym stopniu przyczynił się do powojennej odbudowy państw zachodnioeuropejskich. Pomógł też samej Ameryce  poprzez podtrzymanie koniunktury gospodarczej w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie.

 Wyrazem tryumfu idei integracji w powojennej Europie był Kongres Europejski w Hadze (7-10 maja 1948 r.), zorganizowany z inicjatywy Józefa Retingera, wybitnego polskiego pisarza i polityka oraz Duncana Sandys'a, polityka brytyjskiego (zięcia Winstona Churchilla). Na Kongres przybyli wybitni politycy, naukowcy oraz intelektualiści z wielu państw. Jego uczestnikami byli m. in: Premier Wielkiej Brytanii oraz wielki zwolennik integracji europejskiej, Winston Churchill, Premier Włoch Alcide de Gasperi, Premier i Minister Spraw Zagranicznych Belgii Paul Henri Spaak oraz przyszły Kanclerz Niemiec zachodnich, Konrad Adenauer 6. Podczas Kongresu podjęto dyskusję nt. możliwości urzeczywistnienia idei integracji Europy. Idea ta została przedstawiona już w latach 20. XX wieku przez twórcę paneuropeizmu, austriackiego polityka Richarda Nikolausa hrabiego Coudenhove-Kalergi'ego 7. Podczas Kongresu starli się ze sobą zwolennicy dwóch odmiennych wizji zjednoczonej Europy, zwolennicy koncepcji federalistycznej i konfederalistycznej. Uczestnicy tamtej emocjonującej debaty zgodzili się ostatecznie, że najlepszym rozwiązaniem będzie przyjęcie umiarkowanego modelu federalistycznego, jako podstawy przyszłych działań integracyjnych. Kongres Europejski w Hadze okazał się doniosłym wydarzeniem dla powojennej Europy. Oprócz ważnych rezolucji końcowych 8 na Kongresie przygotowano też "Przesłanie do Europejczyków", w którym uczestnicy Kongresu zobowiązali się do podjęcia konkretnych działań mających na celu zjednoczenie państw zachodnioeuropejskich. Efektem politycznych ustaleń Kongresu Europejskiego było zainicjowanie Ruchu Europejskiego 9 oraz powołanie do życia Rady Europy 10.

 Ważnym wydarzeniem interesującego nas okresu, które bez wątpienia wpłynęło na podjęcie przez liderów Europy zachodniej działań integracyjnych, było wygłoszone 19 września 1946 r. przez premiera Wielkiej Brytanii , Winstona Churchilla, słynne przemówienie na Uniwersytecie w Zurychu. W wystąpieniu tym Churchill podkreślił znaczenie wsparcia, jakiego udzieliły walczącym z Hitlerem narodom europejskim Stany Zjednoczone Ameryki oraz odniósł się do przyszłości powojennej Europy. Wybitny polityk brytyjski wypowiedział wtedy znamienne i jednocześnie prorocze dla przyszłości Europejczyków słowa „[...] to właśnie z Europy -przypomniał Churchill- wyzionęło całą serią straszliwych, nacjonalistycznych konfliktów, wywołanych przez żądne władzy ludy [...]. To one zrujnowały pokój i pozbawiły ludzkość życiowych perspektyw na XX wiek [...]. Do jakiego stanu doprowadzono naszą Europę? [...] Oto, co zyskali Europejczycy, podzieleni na tak wiele starożytnych państw i nacji [...]. Jednak istnieje pewien środek. Środek, który masowo i dobrowolnie zastosowany przez zdecydowaną większość ludności w wielu krajach, mógłby, niczym cudem [...] przeistoczyć wizerunek Europy, lub przynajmniej jej znaczną cześć [...]. Na czym miałby polegać ten suwerenny środek? Na przywróceniu europejskiej konstrukcji, przynajmniej na tyle, na ile potrafimy i nadaniu jej formy struktury, pozwalającej na bezpieczne życie w wolności i pokoju. Musimy stworzyć coś na podobieństwo Stanów Zjednoczonych Europy" 11. Warto przypomnieć, że po raz pierwszy o utworzeniu Stanów Zjednoczonych Europy mówił twórca Ruchu Paneuropejskiego, Richard Nikolaus Coudenhove-Kalergi, w swojej książce pt. Pan-Europa, wydanej w latach 20. XX wieku.


Ojcowie Zjednoczonej Europy:

Richard Nikolaus Coudenhove-Kalergi (1894-1972)
Józef Retinger (1888-1960)
Winston Churchill (1874-1965)
Robert Schuman (1886-1963)
Jean Monnet (1888-1973)
Konrad Adenauer (1876-1967)
Alcide de Gasperi (1881-1954)
Pauli-Henri Spaak (1899-1972)

3. KOLEJE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ


Traktat Paryski

 
9 maja 1950 r., Minister Spraw Zagranicznych Francji, Robert Schuman ,przedstawił plan utworzenia organizacji gospodarczej mającej na celu uregulowanie rynku strategicznych dla odbudowującej się po wojnie Europy surowców -węgla, stali i żelaza. Inicjatywa ta zapoczątkowała proces integracji gospodarczej Europy zachodniej. Sześć państw zachodnioeuropejskich (tzw. "szóstka europejska"), Belgia, Holandia, Luxemburg, Francja, Republika Federalna Niemiec i Włochy poparło tę propozycję powołując do istnienia Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Traktat ustanawiający Wspólnotę (TEWWiS) podpisano w Paryżu 18 kwietnia 1951 r. (tzw. Traktat Paryski). TEWWiS wszedł w życie 23 lipca 1952 r. i obowiązywał przez 50 lat (do 23 lipca 2002 r.).

EWWiS posiadała osobowość prawną organizacji międzynarodowej i była wyposażona w ponadnarodowe kompetencje. Wspólnota ustanowiła swoje organy -Wysoką Władzę, Radę Ministrów, Zgromadzenie oraz Trybunał Sprawiedliwości. Zgodnie z ustaleniami TEWWiS, działania Wspólnoty miały się przyczyniać do wzrostu gospodarczego państw członkowskich organizacji oraz podnoszenia poziomu życia ich obywateli. Traktat organizował obrót na rynku węgla i stali. Uwzględniał zniesienie opłat wywozowych i przywozowych na wymienione surowce strategiczne, zniesienie subwencji ze strony państwa dla produkcji stali oraz wydobycia węgla, a także wpływał na utrzymanie stałych zasad związanej z nimi wymiany handlowej. Postanowienia traktatowe miały być stosowane także w sytuacjach kryzysowych lub w przypadku nieuczciwej konkurencji ze strony państw trzecich (ceny węgla i stali). Z upływem czasu do EWWiS przystąpiły kolejne państwa -Dania, Irlandia i Wielka Brytania (od 1973 r.), Grecja (od 1981 r.), Hiszpania i Portugalia (od 1986 r.) oraz Austria, Finlandia i Szwecja (od 1995 r.).

Ustanowienie EWWiS zachęciło zwolenników integracji europejskiej do wzmożenia działań integracyjnych. Należy podkreślić, że o ile państwa tzw. "szóstki europejskiej" bez większych problemów zaakceptowały podejmowanie wspólnych decyzji w zakresie spraw gospodarczych i handlowych, o tyle trudniej było im dojść do konsensusu w sprawie prowadzenia wspólnej polityki zagranicznej czy obronnej. W interesującym nas okresie przystąpiono do tworzenia dwóch kolejnych wspólnot, Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO) i Europejskiej Wspólnoty Politycznej (EWP).Traktat ustanawiający EWO (TEWO) został podpisany 27 maja 1952 r. przez Belgię, Holandię, Luksemburg, RFN, Francję i Włochy. TEWO, podobnie jak to było w przypadku EWWiS, miał obowiązywać przez 50 lat. Umowa przewidywała, że państwa członkowskie Wspólnoty zrzekną się swoich kompetencji w zakresie obronności i przekażą je ponadnarodowym instytucjom. Planowano utworzenie wspólnej armii europejskiej, w skład której miały wejść kontyngenty wojskowe z poszczególnych państw oraz zorganizowanie wspólnego dowództwa dla armii europejskiej. TEWO został odrzucony 30 sierpnia 1954 r. przez francuskie Zgromadzenie Narodowe (formalnie został usunięty  z porządku obrad). Sprzeciw Francji doprowadził ostatecznie do zarzucenia planów zbudowania wspólnej armii europejskiej, nie mniej jednak sprawa ta nie przestała być dyskutowana. Powołana do życia w 1954 r. Unia Zachodnioeuropejską (UZE) zakładała kontynuowanie prac nad stworzeniem wspólnego systemu bezpieczeństwa dla państw członkowskich EWWiS (oprócz państw "szóstki europejskiej" do grona założycieli UZE należała także Wielka Brytania). Drugą z wymienionych wspólnot powstałych w omawianym okresie była Europejska Wspólnota Polityczna (EWP). W 1952 r. Zgromadzenie Ogólne EWWiS, pod kierownictwem Paula-Henri'ego Spaaka, zaproponowało powołanie do życia nowej Wspólnoty, która mogłaby zastąpić zarówno EWO, jak i EWWiS. Podstawowym zadaniem tej organizacji miała być koordynacja polityki zagranicznej państw zachodnioeuropejskich oraz budowa wspólnego rynku. Zgromadzeniu EWWiS udało się nawet przyjąć Traktat ustanawiający EWP, jednak odrzucenie przez Francuzów EWO w 1954 r. przesadziło także o losie EWP.


Traktaty Rzymskie

Pomimo niepowodzenia pierwszych inicjatyw wspólnotowych (EWO, EWP), a także zawężenia procesu integracyjnego do sfery gospodarczej, politycy zachodnioeuropejscy zaproponowali utworzenie kolejnych wspólnot. Zwolennicy pogłębiania procesu integracyjnego uznali, że najważniejszą i jednocześnie najskuteczniejszą formą integracji, w ówczesnych warunkach, jest integracja gospodarcza. Najbardziej dobitny wyraz temu przekonaniu dał holenderski minister spraw zagranicznych Jan Beyen, który w swoich memorandach (grudzień 1952 r. i luty 1953 r.) zaproponował utworzenie wspólnego rynku europejskiego. Było to rozwiązanie odmienne od dotychczas forsowanej sektorowej koncepcji integracji gospodarek państw zachodnioeuropejskich (sektory: surowcowy, transportowy, rolnictwo, energetyka, zwłaszcza atomowa). Plan Beyena, a także prace powstałej w niedługim czasie specjalnej komisji ds. opracowania koncepcji wspólnoty gospodarczej oraz współpracy w dziedzinie energii atomowej, której przewodził szef dyplomacji belgijskiej Paul─Henri Spaak, zaowocowały powołaniem dwóch kluczowych dla procesu integracji europejskiej wspólnot -Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG, ang. European Economic Community) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (EWEA/EUROATOM, ang. European Atomic Energy Community). 25 marca 1957r. podpisano w Rzymie traktaty powołujące do istnienia EWG i EUROATOM. Traktaty Rzymskie weszły one w życie 1 stycznia 1958 r. W przeciwieństwie do TEWWiS zawarto je bezterminowo. W momencie wejścia w życie Traktatów Rzymskich, Wspólnoty Europejskie tworzyła tzw. "szóstka europejska", tj. Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Niemcy(RFN) i Włochy. Kolejne rozszerzenia włączyły do Wspólnot pozostałe państwa zachodnioeuropejskie:

I-sze rozszerzenie Wspólnot Europejskich nastąpiło 1 stycznia 1973 r. (Dania, Irlandia i Wielka Brytania)
II-gie rozszerzenie, 1 stycznia 1981 r. (Grecja)
III-cie rozszerzenie, 1 stycznia 1986 r. (Hiszpania i Portugalia)
IV-te rozszerzenie, 1 stycznia 1995 r. (Austria, Finlandia i Szwecja, UE -15)
V-te rozszerzenie, 1 maja 2004 r. (Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry) i objęło 10 państw, choć zgodnie z ustaleniami Konferencji Międzyrządowej z Nicei (2000 r.) do grupy tej miały należeć także Bułgaria i Rumunia (UE -25)
VI-te i ostatnie rozszerzenie Unii Europejskiej, 1 stycznia 2007, objęło Rumunię i Bułgarię, państwa, które w 2004 r. nie mogły przystąpić do Wspólnoty , bo nie wypełniły niektórych warunków akcesji (UE-27).


Jednolity Akt Europejski

Jednolity Akt Europejski (JAE, ang. Single European Act) był umową międzynarodową zawartą w ramach Wspólnot Europejskich, która modyfikowała Traktaty Rzymskie z 1957 r. Podpisywano go dwuetapowo, 17 i 28 lutego 1986 r. Porozumienie weszło w życie 1 lipca 1987 r. JAE był inicjatywą o dużym znaczeniu dla procesu integracji europejskiej. JAE wpłynął na przekształcenie procedur decyzyjnych we Wspólnotach, dał też początek wspólnemu rynkowi europejskiemu oraz wzmocnił współpracę polityczną między państwami członkowskimi Wspólnot Europejskich.

JAE nadał ramy organizacyjne Europejskiej Współpracy Politycznej (EWP, ang. European Political Cooperation),  stanowiącej od 1970 r. formę współpracy między państwami członkowskimi Wspólnot. W jej skład wchodziły procedury związane z regularnymi konsultacjami ministrów spraw zagranicznych tych państw, pomagające w wypracowywaniu wspólnych stanowisk. Od 1974 r. EWP została przyporządkowana nowo powstałej Radzie Europejskiej, najwyższemu , politycznemu gremium Wspólnot Europejskich. Od momentu wejścia w życie JAE, działające w celu urzeczywistnienia Unii Wspólnoty Europejskie i EWP miały zachowywać odrębność organizacyjną względem siebie. JAE rozwinął oraz pogłębił dziedziny prawa instytucjonalnego i materialnego Wspólnot Europejskich. Wzmocnił pozycję Parlamentu Europejskiego poprzez wprowadzenie procedury współpracy z Radą w zakresie stanowienia prawa wspólnotowego (od tego momentu do traktatów wprowadzano nazwę "Parlament Europejski"). Komisja Wspólnot na mocy JAE otrzymała dodatkowe uprawnienia. W celu odciążenia Trybunału Sprawiedliwości JAE powołał do istnienia Sąd Pierwszej Instancji (rozpoczął działalność 1 stycznia 1989 r.). W JAE współdziałanie Wspólnot rozciągnięto na nowe dziedziny, takie jak: spójna polityka gospodarcza i społecznej, ochrona środowiska, rozwój nauki i postęp technologiczny. W sferze prawa materialnego wprowadzono regulacje dotyczące utworzenia od 1 stycznia 1993 r. wspólnego rynku wewnętrznego, czyli strefy wolnego przepływu towarów, osób, usług oraz kapitałów.


Traktat o Unii Europejskiej

Druga połowa lat 80. XX wieku oraz początek kolejnej dekady były czasem, w którym doszło do spowolnienia procesu integracyjnego. Było to spowodowane wydarzeniami w Europie i na świecie, przede wszystkim zaś z upadkiem komunizmu i rozpadem Związku Radzieckiego (w tym także militarnych struktur bloku wschodniego). Integracja gospodarcza Europy Zachodniej osiągnęła wprawdzie zakładane cele, nie mniej jednak polityczne znaczenie Wspólnot na arenie międzynarodowej ciągle nie było zbyt duże. Zmiany w Europie Środkowo-Wschodniej, "upadek muru berlińskiego" i zjednoczenie państw niemieckich (3 października 1990 r.) wymusiły poważne reformy w obrębie Wspólnot Europejskich. Przełomowym wydarzeniem dla integracji europejskiej stał się kolejny traktat -Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej.

Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej (TUE, ang. Treaty on European Union) został uzgodniony 11 grudnia 1991 r., a następnie podpisany 7 lutego 1992 r. Miał wejść w życie 1 stycznia 1993 r., jednak sprawy proceduralne wpłynęły na przedłużenie procesu ratyfikacyjnego w poszczególnych państwach członkowskich Wspólnot Europejskich. Traktat wszedł w życie 1 listopada 1993 r. TUE zapoczątkował nowy etap w procesie integracji europejskiej. Powstanie Unii Europejskiej, w wymiarze prawnym, oznaczało zmiany w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie (Europejska Wspólnota Gospodarcza została zastąpiona przez Wspólnotę Europejską), a także wprowadzenie nowych płaszczyzn współpracy między państwami członkowskimi. Do pierwotnego, gospodarczego wymiaru współpracy między państwami (od powstania Unii Europejskiej określano go jako I Filar) dodano wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa (II Filar) oraz wspólną politykę dotyczącą wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (III Filar). W skład nowo powstałej Unii Europejskiej weszły Wspólnota Europejska (wcześniej Europejska Wspólnota Gospodarcza), Europejska wspólnota Węgla i Stali (istniała do 2002 r.) oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EUROATOM).

Unia Europejska została ukształtowana jako struktura współpracy międzypaństwowej o odmiennym charakterze niż to jest w przypadku tradycyjnych organizacji międzynarodowych Nie została ona wyposażona w podmiotowość prawną. Miała stanowić etap pośredni na drodze do pełnej integracji gospodarczej, politycznej i walutowej państw zachodnioeuropejskich. Zgodnie z postanowieniami TUE, Unii Europejskiej wyznaczono konkretne cele (art. 2 TUE):

1. Popieranie postępu gospodarczego i społecznego oraz wysokiego poziomu zatrudnienia, doprowadzenie do zrównoważonego i trwałego rozwoju, a zwłaszcza poprzez utworzenie przestrzeni bez granic wewnętrznych, wzmocnienie spójności ekonomicznej i społecznej oraz ustanowienie unii gospodarczej i walutowej ze wspólną walutą.

2. Potwierdzanie tożsamości na arenie międzynarodowej, a zwłaszcza poprzez realizację wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w tym stopniowe określanie wspólnej polityki obronnej mającej prowadzić zgodnie z art. 17 TUE do wspólnej obrony.

3. Umacnianie ochrony praw i interesów obywateli państw członkowskich  Wspólnoty poprzez ustanowienie obywatelstwa Unii Europejskiej.

4. Utrzymanie i rozwijanie Unii Europejskiej jako przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji oraz zapobieganie i zwalczanie przestępczości.

5. Zachowanie dorobku wspólnotowego, jego rozwój oraz zapewnienie skuteczności funkcjonowania instytucji wspólnotowych.

Powyższe cele Unii Europejskiej miały być realizowane z wykorzystaniem ram instytucjonalnych Wspólnot Europejskich, w sposób zapewniający spójność podejmowanych działań. Kompetencje w zakresie ustalania wytycznych dla polityki unijnej przyznano Radzie Europejskiej w składzie której znalazły się głowy państw lub szefowie rządów państw członkowskich Wspólnoty oraz przewodniczący Komisji Europejskiej. Unia Europejska stanowiła swoistego rodzaju "nadbudowę" nad trzema filarami:

I-szy Filar, UNIA GOSPODARCZO-WALUTOWA (obejmująca Wspólnotę Europejską, Europejską Wspólnotę Węgla i Stali  -do 2002 r. i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej),

II-gi Filar, WSPÓLNA POLITYKA ZAGRANICZNA I BEZPIECZEŃSTWA,

III-ci Filar, WSPÓŁPRACA W DZIEDZINIE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I SPRAW WEWNĘTRZNYCH (od wejścia w życie Traktatu Amsterdamskiego w 1999 r., filar obejmował współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych).

Po wejściu w życie TUE, po raz kolejny wzmocniona została pozycja Parlamentu Europejskiego, który uzyskał większe uprawnienia w procesie tworzenia prawa wspólnotowego. Odnosiło się to zwłaszcza do przewidzianej w TUE procedury współdecydowania. Ustalono, że w razie rozbieżności stanowisk między Radą a Parlamentem, przy uchwalaniu aktu prawa wspólnotowego można powołać Komitet Pojednawczy w celu opracowania kompromisowej wersji ustawy, zatwierdzanej następnie przez Parlament i Radę (Rada nie mogła uchwalić aktu prawa bez zgody PE). TUE ustalił, że kadencja członków Parlamentu Europejskiego będzie trwała 5 lat. Z kolei w Radzie, przemianowanej wraz z wejściem w życie TUE na Radę Unii Europejskiej, zwiększono liczbę przypadków, w których uchwały powinny być podejmowane kwalifikowaną większością głosów w miejsce jednomyślności. Zmieniono także tryb mianowania członków Komisji, od listopada 1993 r. przemianowanej na Komisję Europejską, przyznając prawo do zatwierdzania jej składu przez Parlament Europejski. TUE określił sytuację prawną Trybunału Obrachunkowego ,powołanego w 1977 r., sytuując go pośród głównych instytucji Wspólnot, a także Sądu Pierwszej Instancji, któremu przyznał kompetencje do orzekania w niektórych rodzajach spraw lub postępowaniach. TUE powołał też Rzecznika Praw Obywatelskich oraz ważne dla dalszego umacniania Wspólnoty instytucje: Komitet Regionów, Komitet Ekonomiczno-Społeczny, Europejski Banku Centralny, Komitet Koncyliacyjny i Komitet Śledczy. Traktat rozszerzył zakres działania Wspólnot na nowe dziedziny, m.in. na kulturę, ochronę zdrowia, ochronę konsumenta i edukację. Uzupełniono też postanowienia dotyczące polityki społecznej oraz badań i rozwoju technicznego.

 TUE został zawarty na czas nieokreślony. W dokumencie przewidziano możliwość zwoływania konferencji międzyrządowych mogących wprowadzać zmiany w jego zapisach (art. 48 TUE). Ważną zmianą wprowadzoną przez TUE było wprowadzenie w szerokim zakresie zasady subsydiarności, która miała decydować o podziale kompetencji między członkami Wspólnoty i Wspólnotą. Zasada subsydiarności (zwana też zasadą pomocniczości) zakłada, że na szczeblu narodowym pozostawia się sprawy, które można skutecznie rozwiązać na poziomie narodowym. Natomiast na forum wspólnotowym rozwiązuje się problemy, z którymi nie mogą sobie poradzić w pojedynkę poszczególne państwa członkowskie.


Traktat Amsterdamski

Traktat Amsterdamski (TA, Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty, ang. Treaty on European Union) miał na celu przygotowanie Unii Europejskiej na kolejne rozszerzenie o nowe państwa członkowskie. Art. 48 TUE dopuszczał zmianę zapisów traktatowych przy zgodzie wszystkich członków Wspólnoty. Konferencja Międzyrządowa, podczas której zamierzano wprowadzić potrzebne dla lepszego funkcjonowania Unii Europejskiej, zwłaszcza  w perspektywie jej rozszerzenia, zmiany traktatowe, rozpoczęła obrady w marcu 1996 (zakończono je w czerwcu 1997 r.) Jej celem było osiągnięcie postępu w procesie integracji europejskiej oraz lepsze dostosowanie instytucji wspólnotowych do zmieniających się warunków zewnętrznych. Uczestnicy Konferencji skupili się wokół 3 grup problemów: zbliżenia Unii Europejskiej do jej obywateli, wprowadzenia koniecznych zmian instytucjonalnych oraz zwiększenia efektywności działań Wspólnoty na polu międzynarodowym. Dokument został zaakceptowany przez Radę Europejską w Amsterdamie w dniach 16─17 czerwca 1997 r. Dalsze prace nad ostateczną redakcją TA prowadzono w lecie 1997 r. Dokument podpisano 2 października 1997 r. TUE wszedł w życie po przeprowadzeniu jego ratyfikacji w państwach członkowskich Wspólnoty 1 maja 1999 r.

TA wprowadził istotne zmiany w II i III Filarze Unii Europejskiej. Jeśli chodzi o II Filar, Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa (WPZiB), TA sprawił, że stała się ona w jeszcze większym stopniu domeną Unii Europejskiej, wspólnym zadaniem wszystkich państw członkowskich Wspólnoty. Był to istotny krok zmierzający do przekształcenia WPZiB, posiadającej wcześniej charakter koordynacyjny, międzynarodowy, w dziedzinę współpracy ponadnarodowej. Do celów WPZiB dołączono ochronę integralności Unii Europejskiej. Nowym instrumentem służącym realizacji powyższych celów stały się wspólne strategie, umożliwiające w niektórych wypadkach odejście od wymogu jednomyślności na rzecz działania większością kwalifikowaną. TA ustanowił Wysokiego Przedstawiciela ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (funkcję tę pełnił Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej).

W przypadku III Filara, Współpracy w Dziedzinie Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, na mocy TA dokonano podziału na sprawy przeniesione do współpracy ponadnarodowej (I Filar) i włączone do Tytułu IV TWE (polityki: wizowa, azylowa, imigracyjna i inne regulacje związane ze swobodnym przepływem osób) oraz sprawy pozostawione w ramach III Filara i objęte nadal współpracą międzyrządową (współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych). W związku z tym, od wejścia w życie TA , 1 maja 1999 r., III Filar objął współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych. Na zmiany te wpłynęła realizacja Układu z Schengen ,mającego wprowadzić w Unii Europejskiej swobodny przepływ osób (zniesienie kontroli na wewnętrznych granicach Unii Europejskiej, z jednoczesnym wzmocnieniem kontroli granic zewnętrznych Wspólnoty oraz wjazdu na jej terytorium obywateli państw trzecich).

Wiele miejsca w postanowieniach TA zajęła problematyka społeczna (zatrudnianie pracowników, polityka socjalna, ochrona konsumenta, obywatelstwo Unii Europejskiej, ochrona praw człowieka, walka z dyskryminacją). Po raz pierwszy przedmiotem uregulowań wspólnotowych stały się kwestie zatrudnienia. Traktat zobowiązywał państwa członkowskie do przygotowania skoordynowanej strategii dotyczącej zatrudnienia oraz wdrożenia systemu sprawozdań w tym zakresie (Komitet ds. Zatrudnienia). Do głównych polityk Unii Europejskiej zaliczono politykę ochronę środowiska , uznając ją za jeden z priorytetowych elementów rozwoju Wspólnoty. W odniesieniu do obywatelstwa Unii Europejskiej zaznaczono, że jedynie uzupełnia ono, a nie zastępuje, obywatelstwo narodowe. Duże znaczenie dla postępu procesu integracyjnego miały postanowienia TA dotyczące tzw. wzmocnionej współpracy państw członkowskich. Oznaczała ona, że państwa członkowskie mogą w pewnych szczególnych sytuacjach zadecydować o nawiązaniu ściślejszej współpracy wykorzystując do tego struktury wspólnotowe 12.

TA wprowadził możliwość uchwalania sankcji wobec państwa członkowskiego Unii Europejskiej, które naruszało by prawo i zasady obowiązujące we Wspólnocie. Posunięcie to miało związek z planowanym powiększeniem Unii Europejskiej o państwa Europy Środkowo-Wschodniej. TA wzmocnił też, po raz kolejny, pozycję Parlamentu Europejskiego. Dzięki rozszerzeniu zakresu stosowania procedury współpracy, Parlament  Europejski uzyskał możliwość blokowania większości propozycji legislacyjnych Komisji Europejskiej. Wzmocniono prerogatywy Trybunału Sprawiedliwości, który mógł odtąd rozpatrywać sprawy związane z polityką wizową, azylową, imigracyjną oraz swobodnym przepływem osób.

Oczekiwania, które łączono z TA zostały pod wieloma względami niespełnione. TA nie wprowadził oczekiwanych zmian w strukturze instytucjonalnej Wspólnot Europejskich. Pewne propozycje nowych rozwiązań instytucjonalnych zawarto w dołączonych do Traktatu dokumentach (Protokół w sprawie instytucji w perspektywie rozszerzenia Unii Europejskiej, Deklaracja w sprawie organizacji i funkcjonowania Komisji Europejskiej), natomiast w samym dokumencie dokonano jedynie niewielkich zmian w strukturach instytucjonalnych. Obejmowały one -zwiększenie roli Parlamentu Europejskiego i Przewodniczącego Komisji Europejskiej przy powoływaniu członków Komisji ustalanie maksymalnej liczby członków Parlamentu Europejskiego, uproszczenie niektórych procedur decyzyjnych z udziałem Parlamentu Europejskiego (m.in. ograniczenie stosowania procedury współpracy, uproszczenie procedury współdecydowania), poszerzenie kompetencji Trybunału Sprawiedliwości (włączenie do jego kompetencji spraw związanych z przepływem osób, polityką azylową oraz imigracyjną), a także poszerzenie kompetencji Komitetu Regionów (obowiązek konsultowania z Komitetem przez Radę Unii Europejskiej i Komisję spraw dotyczących polityki socjalnej, zatrudnienia, opieki zdrowotnej, ochrony środowiska, szkoleń zawodowych i transportu). TA nie wypracował też oczekiwanych zmian dotyczących nowych zasad ważenia głosów w Radzie Unii Europejskiej oraz zmniejszenia liczby deputowanych do Parlamentu Europejskiego i Komisarzy w Komisji Europejskiej 13.

Traktat Amsterdamski, choć nie rozstrzygnął wielu istotnych kwestii i stanowił tylko częściowy sukces na drodze do osiągania przejrzystości prawa wspólnotowego, zapoczątkował proces upraszczania oraz konsolidacji podstaw traktatowych. Było to ważne w kontekście kolejnego rozszerzenia Unii Europejskiej (2004 r.).


Traktat Nicejski

Niewystarczający wobec planowanego rozszerzenia Unii Europejskiej o państwa Europy Środkowo-Wschodniej zakres zmian wprowadzonych w Traktacie Amsterdamskim (TA) spowodował, że konieczne stało się zwołanie kolejnej Konferencji Międzyrządowej. Miała ona przygotować Wspólnotę na działanie w warunkach radykalnie zwiększonej liczby państw członkowskich (liczba państw kandydujących wzrosła do 12). Konferencja Międzyrządowa w 2000 r., której program podstawowy zatwierdzono podczas spotkania Rady Europejskiej w Helsinkach w grudniu 1999 r., miała zająć się przede wszystkim sprawami nieuregulowanymi w TA (tzw. Amsterdam left-overs), pośród których szczególną uwagę zwrócono na kształt i skład Komisji Europejskiej, systemem ważenia głosów w Radzie Unii Europejskiej, rozszerzenie zakresu głosowania większością kwalifikowana oraz zmiany w systemie instytucjonalnym.

Konferencja Międzyrządowa została otwarta 14 lutego 2000 r. W okresie Prezydencji Portugalskiej prace Konferencji objęły prezentację stanowisk przez poszczególne państwa członkowskie, ustalanie metod obrad oraz możliwych rozwiązań w odniesieniu do dyskutowanych problemów. Swoje stanowisko przedstawiły także państwa kandydujące do Unii Europejskiej. Druga część Konferencji przypadła na Prezydencję Francuską i zakończyła się przyjęciem tekstu Traktatu podczas grudniowego szczytu Rady Europejskiej w Nicei. W ostatnich tygodniach 2000 r. obrady toczyły się w nerwowej atmosferze pod presją zbliżającego się momentu prezentacji projektu dokumentu. 11 grudnia 2000 r. przyjęto jego wstępną wersję (12 grudnia odbyła się jego uroczysta prezentacja w Brukseli). Prace nad  ostateczną wersją nowego traktatu prowadzono w ramach Sekretariatu Generalnego Rady do końca stycznia 2001 r. 30 stycznia 2001 r. opublikowano w Brukseli Traktat Nicejski zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty prawne. Traktat podpisany został w Nicei 26 lutego 2001 r. Przewidywano, że wejdzie w życie w połowie 2002 r. jednak przeciągający się proces ratyfikacyjny sprawił, że Tdokument zaczął obowiązywać dopiero od 1 lutego 2003 r.

Traktat Nicejski (TN) składa się z 2 części. W zwięzłej Preambule przypomniano historyczne znaczenie zakończenia istniejącego na kontynencie europejskim podziału, wyrażono też pragnienie sfinalizowania zapoczątkowanego przez Traktat Amsterdamski procesu przygotowania instytucji do poszerzenia Unii Europejskiej oraz potwierdzono wolę kontynuowania negocjacji akcesyjnych i ich pomyślnego zamknięcia. I-sza część Traktatu obejmowała 6 artykułów, w których zawarto poprawki wnoszone do Traktatu z Maastricht o Unii Europejskiej, Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Energii Atomowej, Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, a także Protokołu w sprawie przywilejów oraz immunitetów Wspólnot Europejskich. II-ga część (art. 7-13) zawierała postanowienia przejściowe i końcowe. TN zawarto na czas nieokreślony. Dołączono do niego 4 protokoły dotyczące rozszerzenia Unii Europejskiej, Trybunału Sprawiedliwości, skutków finansowych wygaśnięcia Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali oraz Funduszu Badawczego Węgla i Stali  , a także art. 67 TWE.

Na Konferencji Międzyrządowej w Nicei podjęto historyczną dla Unii Europejskiej decyzję w sprawie przyjęcia do Wspólnoty państw Europy Środkowo-Wschodniej. Unia Europejska miała zostać powiększona po raz pierwszy aż o 12 nowych państw (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Malta i Cypr (bez części tureckiej), Rumunia i Bułgaria) 14.

Zgodnie z zapisami TN, Komisja Europejska miała składać się z komisarzy w liczbie odpowiadającej liczbie państw członkowski Wspólnoty (zgodnie z zasadą 1 państwo - 1 komisarz). Po przystąpieniu 27 państwa do Unii Europejskiej, zaproponowano nowe podejście do składu Komisji, polegające na tym, że liczba jej członków miała być odtąd mniejsza od liczby państw członkowskich (mieli być wybierani w systemie rotacyjnym). Traktat wzmacniał pozycję Przewodniczącego KE, który miał odtąd rozdzielać kompetencje pomiędzy członków Komisji, mianować wiceprzewodniczących oraz sprawować polityczne kierownictwo na całą instytucją. TN wprowadził nowe zasady dotyczące głosowania większością kwalifikowaną w Radzie Unii Europejskiej. Poszczególnym państwom przydzielono głosy ważone nieco bardziej proporcjonalnie do ich wielkości, jednak nadal Niemcy, państwo liczące 82 mln ludności , miało mieć tyle samo głosów (29), co liczące po ok. 60 mln mieszkańców Francja, Wielka Brytania czy Włochy. Wstępnie przydzielono też głosy dla przyszłych, nowych państw członkowskich Wspólnoty. Polska uzyskała 27 głosów w Radzie Unii Europejskiej, czyli tyle samo, co Hiszpania i niewiele mniej od największych państw europejskich. Postanowienia te miały jedynie status deklaracji. Zgodnie z TN, po kolejnym rozszerzeniu Unii Europejskiej, Parlament Europejski miał składać się z 732 deputowanych. Liczba deputowanych miała być odtąd stała (system rotacyjny). Polsce przyznano 50 miejsc w Parlamencie Europejskim 15.

TN zreformował organy sądownicze Wspólnot Europejskich, tworząc trójinstancyjny system sądownictwa. Wraz z wejściem w życie TN, Sąd Pierwszej Instancji nabrał charakteru samodzielnego organu sądowniczego Wspólnot.


Układ z Schengen

13 lipca 1984 r. Niemcy i Francja zawarły w Saarbrücken porozumienie mające ułatwić ich obywatelom przekraczanie wspólnej granicy. Porozumienie dotyczyło jedynie kontroli na dotychczasowych drogowych przejściach granicznych. Umową zainteresowały się szybko także państwa Beneluksu (Belgia, Holandia, Luksemburg). Nawiązując do porozumienia z Saarbrucken, 14 czerwca 1985 r. zawarto w Schengen (Luksemburg) nową umowę nazwaną Układem z Schengen. Dotyczyła ona stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach państw członkowskich Wspólnot Europejskich (Schengen I). Umowa z Schengen została zawarta poza wspólnotowym porządkiem prawnym (Układ z Schengen włączono do acquis communautaire dopiero w Traktacie Amsterdamskim). Układ z Schengen wszedł w życie 26 marca 1995 r. Porozumienie nie tylko znosiło kontrolę osób na granicach wewnętrznych państw, które podpisały dokument, ale także wzmacniało ich współpracę w zakresie bezpieczeństwa i polityki azylowej. Układ z Schengen  dotyczył także współpracy przygranicznej policji z poszczególnych państw. Dzięki Układowi poprawiono wydatnie kontrolę na granicach zewnętrznych Strefy Schengen oraz zacieśniono współpracę w zakresie zwalczania różnych form przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Od 1995 r., kiedy zaczęło obowiązywać porozumienie, do Strefy Schengen włączone zostały także Hiszpania i Portugalia, w dalszej kolejności Austria i Włochy (1997 r.), Grecja (2000 r.), Dania, Finlandia, Islandia, Szwecja (2001 r.), Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry (2007 r.). Przystąpienie państwa do Układu z Schengen wiązało się także z jego uczestnictwem w Systemie Informacyjnym Schengen (SIS) oraz Systemie Informacji Wizowej (VIS) oraz ustaleniem kompetencji odpowiednich organów państw w zakresie wprowadzania i udostępniania danych gromadzonych w bazach SIS i VIS 16.


Konstytucja dla Zjednoczonej Europy 

Projekt Konstytucji dla Europy został opracowany przez powołany specjalnie w tym celu Konwent Unii Europejskiej pod przewodnictwem Valéry'ego Giscard'a ď Estaigne. Konwent zakończył prace nad projektem Konstytucji Europejskiej 10 lipca 2003 r. Ich efektem był liczący 278 stron dokument 17. Konstytucja dla Europy miała zastąpić prawo pierwotne Unii Europejskiej (traktaty i inne dokumenty prawnej z tej grupy). Jej mocą miały być uchylonyTraktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE) oraz Traktat o Unii Europejskiej (TUE), a także wszystkie dokumenty zmieniające i uzupełniające wymienione dokumenty. Jednocześnie Unia Europejska miała uzyskać podmiotowość prawną. W propozycji Konstytucji dla Europy dokonano podziału na kompetencje Unii Europejskiej, jej państw członkowskich oraz kompetencje dzielone. Po wprowadzeniu ostatecznych poprawek projekt Konstytucji dla Europy został zatwierdzony przez Radę Europejską w dn. 18 czerwca 2004 r. Od tego momentu rozpoczął się proces ratyfikacji Traktatu konstytucyjnego przez poszczególne państwa członkowskie Unii Europejskiej. 29 października 2004 r. , przedstawiciele 25 państw członkowskich Unii Europejskiej podpisali w Rzymie Konstytucję dla Europy. Reprezentanci państw przygotowujących się do członkostwa w Unii Europejskiej, tj. Bułgaria i Rumunia, a także aspirująca do członkostwa we Wspólnocie Turcja, podpisały wówczas Akt Końcowy Konstytucji.

Aby Konstytucja dla Europy mogła wejść w życie, musiała zostać ratyfikowana przez wszystkie z 25 państw członkowskich Wspólnoty. Pierwotnie zakładano, że proces ratyfikacji Traktatu konstytucyjnego będzie trwał 2 lata. W zależności od przepisów prawa obowiązującego w poszczególnych państwach, ratyfikacji traktatu dokonać miał parlament lub obywatele na drodze referendum. W większości państw członkowskich Unii Europejskiej ratyfikacja wypadła pozytywnie, jednak odrzucenie dokumentu w referendach krajowych przez Francuzów (29 maja 2005 r.) i Holendrów (1 czerwca 2005 r.), skutecznie zastopowało proces ratyfikacyjny oraz wprowadzenie Eurokonstytucji.